Kujtim STOJKU: NJË IMAZH

Nga hapsirat e errëta të kujtesës,
Shfaqem përmes irritimit të zbehtë të dritës,
Trishtimi bie në të gjitha anët, si mund të heshtësh?
Në kufomat e zogjëve organet këndojnë duke cicëritur.

Pemët nuk hijezojnë më në reflektimet e tyre,
Formën atyre ua jap me penë në krijim,
Kur flasin vesh më vesh pëshpërimat e gjetheve mbledh,
Në kudhërën imagjinare godas me çekan hekurin që ujë të pij.

I mbushur plot me pupla u gjeta në hava,
Rruga nuk gjendet kur është zënë plot me shkurre dhe ferra,
Me ndriçues të gjeja shtëpinë kërkoja,
Torturuar nga ngricat e dimrit që çuditërisht kanë filluar të shkrijnë,
E më pas eci me hapa të mëdhenj nga dielli pamëshirë i inxirë...

Read More

Kujtim STOJKU: HERËN TJETËR

Përmes pyllit të brendshëm diku e ndiej se është shtegu,
Artin e vetëdorëzimit e praktikoj me shakatë e mia,
Ai më qesh me zë të lartë një vështrim duke më hedhur,
Kurse unë përtej të gjitha këtyre mundohesha të shihja.

Mundohesha të depërtoja përmes dendësisë së ajrit,
Që përreth meje ishte mbështjellur,
Sytë e qiellit vështrimin s`ma ndanin,
Pikë – pikë i mblodha lotët që qefinin s`ishin duke qepur.

Në dritën që po ikën nuk e di se çfarë mund të jemi,
Ne s`i ndjejmë plagët që kullojnë në errësirë,
A mund të përmend emra se çfarë jam unë atje?
E di se ecim mbi kohë, hapat i ndiejmë natë e ditë.

Read More

Kujtim STOJKU: PACIENTËT E KOHËS

Turmë e babëzitur, sa herë na shkel syrin nata,
Buzët tona të bërë eshkë në gjakun e saj thithin sisë,
Papritur qielli qërohet nga retë e zeza dhe të bardha,
Yjet e shpërndara nëpër të kanë filluar me shndëritë…
Ndjekim gjurmët e ujkut, por trembemi nga ariu,
Për disa çaste shndërit kubeja qiellore prej arre,
Shquhen bisha të egra me lëkurë njeriu,
Këmbëngulja e mençurisë rrugën aspak s’ta hapte.
Mençuria është gjithmonë kokë fortë, por ka çelsin e artë,
Dhimbjet tona na grryejnë thellë deri në asht,
Si reja e duhanit shikimi i shprtrave vjen duke u ulur,
Krenat u janë varë e balli u është rrudhur.
Nëpër portat e natës trokasin me shpatulla të kërrusur,
Flladi shpërndan tymin e cigares së dredhur,
Ca hapa të rëndë oshtijnë nëpër muzg.
Fytyrat ndyrësisht i kanë përlyer me llum të zi,
Milionat e tyre gjithnjë e më shumë shtohen,
Duke thithur sisët e qytetit tërbohen,
Goditjet pas shpine kanë mjetin më të mirë…
Rruga qorre asnjëherë s’të nxjerrë në krye,
Strategjitë e ndjekura s’paskan fund e as mbarim.
Nata rrudh bebëzat nga ngjyra e qumshtit të dritës së neoneve,
Zbehtësi e shpërfytyruar, fantazmat rrinë në përgjim.
Epsh shtazarak, kthetrat ngulen në lakuriqësinë e natës,
Për një kohë të gjatë rënkimet dëgjohen,
Vatër mushkonjash që gjakun na e pijnë,
E mbi ne fluturojnë duke kënduar me gëzim.
Kënga e tyre me neveri dëgjohet,
Shpitra të pushtuar nga djalli nuk u numërohen ligësitë,
Kurvëritë ia besojnë vetëm natës, në gjirin e saj ngushëllohen,
Krimielë të regjur, nën mëngë mbajnë të fshehur nga një thikë.
Qetësinë e gjejnë vetëm atëherë,
Kur për të qëlluar për vdekje të afrohen,
Çfarë hipokritësh me lakmi të pangopur,
Veshur me pushtet, janë kriminelë dhe banditë,
Në tryeza mes miqsh ndajnë fitimet që s’kanë të sosur.
Më pas dëgjohen kuisje dhe lehje qensh,
Oh, ç’errësirë mashtruese me kostumin e saj të zi,
Në lokale të shtrenjta, orgji bëjnë bashkë me dashnoret,
E, mbi gjoksin e kurvave, gjumi i zë duke thithur sisë.
Kur vjen agsholi, ata të mbuluar nga ethet zgjohen,
Veset e liga shpërthejnë përmes llumit të ndyrësisë,
Muzgu me dashuri të shtirur me ta përqafohet,
I puth me mall, të ligën duke ngjizë.
Këta soj pushtetarësh, nëpër motele nderin masin çdo ditë,
Dita gdhin me lakun e natës në qafë,
Fati rrokulliste teposhtë me shpejtësi,
Psherëtimat asnjëherë të qetë s’na lanë,
Dkush kthen një gotë dhe këndon nën zë me gëzim.
Perden e zezë të natës e çanë një klithmë,
Një hije përreth sillet si fantazmë,
Laku i errësirës për qafe na është lidhë.
Na shtrëngon për fyti,
Shpirti me mundim të na dalë,
Era fshikullon honeve, ulërin në hapsirë,
Dhimbjet e trupit të çajnë sikur të ngulin spica,
Sumbullat e arta të djersës prej ballit pikojnë,
Koha gjithnjë e më shumë pacientë nxirrka.
Rënkimet e saj të mbytura për ditë i dëgjojmë,
E, përreth vrombullin vetëm zhurmë,
Këtë poterë më shumë mos e dëgjo,
Çaste të vështira që medja të vjen rrotull,
Në këtë lëkundje ti mundoshesh të qëndrosh,
Rrathë rrathë shpirti të pështillet si një vorbull…

Read More

Prend BUZHALA: PARABOLA E GOMARIT OSE FENOMENI SHOQËROR I INJORANCËS, MARRËZISË DHE SHURDHËSISË

(Analecta), 1

Ka shumë rrëfime, anekdota dhe trajtime nga këndi letrar për gomarin. Le të na kujtohet “Gomari i Babatasit” i Fishtës. Sojli i prapët, do të thoshte Noli për Gomarin te DON KISHOTI, dhe kjo zoo-figurë kaq spirituoze, do të thoshim se merr rolin e përtalljes së lezetshme të të metave në shumë fusha të jetës.
1.
Sojliu ia kalon të marrëve parlamentarë... kur krijuesit atë e shndërrojnë në invektivë, në figurë të invektivës. Invektivë do të thotë SHARJE, sulm, denoncim, fyerje... Invektiva është figurë me ngjyrim stilistik e satirik. Termi shënjon TË FOLURIT ME FYERJE, apo SHKRIMIN E TILLË që sulmon, shan, denoncon, fyen a gjykon personin e caktuar apo temën a institucionin e caktuar, duke përdorur gjuhë negative... INVEKTIVA në letërsi mund të ketë vlerë artistike (si te "Mbreti Lir" i Shekspirit, nën ndikimin e të cilit Noli shkroi marshet e tij satirike-poetike); toni i hidhur artistik denoncon abuzimet e figurave politike... Tashmë edhe leksikografia jonë stilistike është e pasur me frazeologjizma jashtëzakonisht të pasura, për të emërtuar a goditur fenomene, dukuri, karaktere etj të jetës së përditshme.
Eh, ku shpie kjo gomari ...si sistem i prishur vlerash, burim injorance e ligësie. Kurse shkrimtari në kopshtin e tij liriko-zoologjik, ku i ekspozon karakteret e kohëve, godet me tehun e thënies satirike...
Gjeneratave të vjetra, do t’iu kujtohet ajo fjalia (loja me fjalinë), se cili ishte roli i një presjeje (roli i shenjave të pikësimit);
"Mëso si baba,
gomar mos u ban"
Kështu është edhe me fjalinë dytë:
"Mëso,
si baba gomar mos u ban.
2.
Një mik imi i letrave, duke shkruar për fenomenet shqiptare të politikës së tranzicionit, ndër të tjera përshkroi këtë ngjatje për tregimin mbi gomarin dhe Demostenin:
“Oratori i famshëm Demosteni, duke mbajtur një fjalim të zjarrtë në parlamentin e Athinës, me fjalën e vet magjike, u fliste athinasve mbi shpëtimin dhe lirinë e shtetit të rrezikuar. Dëgjuesit s’ ishin të interesuar për fjalimin e tij: disa koteshin, të tjerët gogësinin, e do të tjerë flisnin. Me të hetuar këtë gjë, Demosteni e ndërpreu fjalimin e vet të mrekullueshëm dhe e paralajmëroi një tregim mbi gomarin. Përnjëherë u krijua një heshtje mortore dhe njerëzit filluan t’i hapnin veshët e të dëgjoni tregimin mbi gomarin, sikur prej tij të varej fati dhe liria e Athinës.”
Kjo parabolë të frymëzon për ta shkruar një ese të tërë.
Kemi të bëjmë me fenomenin shoqëror të injorancës, marrëzisë dhe shurdhësisë... Shpesh i shfaqim frustrimet tona: jemi "të vonuar" në krahasim me të tjerët dhe "vonesën" e shndërrojmë të shfrenim.
Kur një shoqëri "vonohet", jepet pas shfrenimit, lakmisë për pushtet, një egërsi lakmitare kah kapitali, egërsi për pasurim të paligjshëm... e lë pas dore investimin tek ngritja kulturore, shpirtërore, shkencore, arsimore etj mbasi prej tyre "nuk ka hajr", "nuk k ka përfitime", "nuk ka fitime"... pra, situata e tillë i vret vlerat, kurse na kaplon regresi historik, në vend të progresit. Njeriu kudo është lënë pas dore... kurse tërë kujdesi shndërrohet në krijimin e një kooperative të tipit neo-kinez prej 61 vetash për ta drejtuar këtë regres historik!!! "Në një shoqëri të mbyllur, ku të gjithë shpallen fajtorë, vetëm krimi po merret me këta fajtorë. Në një botë hajdutësh, i vetmi mëkat i fundit është marrëzia" thotë Hunter S. Thompson. Askush nuk është përgjegjës, secili ik nga përgjegjësia: në një anarki të tillë, si është thënë shumë herë, mbretëron mentaliteti i turmës... Në këtë kaos shfaqen mjegullime në mes koncepteve shtet (i Kosovës) dhe komb i hibdriziuar "kosovar".
P. J. O'Rourke thotë: "Gjithsesi, jo vetëm droga dhe alkooli shkaktojnë sëmundjet themelore të shoqërisë. Nëse ne jemi në kërkim të burimit të problemeve tona, nuk na duhet të bëjmë testin për drogë tek njerëzit, ne duhet për të provuar tek ata testin për marrëzi, për injorancë, për lakmi dhe për dashurinë ndaj pushtetit." Kur organizatat kishtare, shoqatat bamirëse, solidare e ato filantropike, vepronin nëpër zonat e krizës sociale dhe nëpër ato të luftës, Hitleri klithte: "Humanizmi është shprehje e gomarllëkut dhe e qyqarllëkut, dobësisë."
Ja edhe një xhevahir mendimi nga Will Rogers: "Nëse gomarllëku na përfshiu përpara në këtë rrëmujë, atëherë pse nuk mund të na nxjerrë nga ajo?"
Dhe, fatkeqësisht, njerëzit kryesorë përgjegjës të politikës vetëm sa po na zhytin më thellë... pa qenë të zotët ta përmirësojnë gjendjen..

Read More

Nezi Plaku Velaj: Unë e dua heshtjen e natës

Unë e dua heshtjen e natës
Aty gjen, qetësi shpirti im
Mendimet rrejdhin si një përrua pas një shiu
të vrrullshëm
Unë e dua heshtjen e natës
 Mbas një dite vere të nxehtë përcëllim
Ku të shkrepet buza për një pikë ujë për të pirë.

Mendimet mblidhen kaçurrel në flokët e shpurpurta
T`i shtjelloj më duhet një krehër ti kreh, ti përkujdes
I le të lira mendimet të bredhin në qetësine e natës
Të lira të jenë edhe kur me kujdes t`i mbledh.

E dua vetminë edhe pse më lë pa gjumë
Të analizoj veten time, vallë ku kam gabuar?
Ti them vetes time: Bëje këtë që se ke bërë mire!
Bëje dhe atë!
Të jesh e organizuar në jetë,
Në kohën e saj duhet mbaruar çdo punë.

E dua heshtejen e natës të flas me vete sikur jam
e çmëndur
Të thëna e të pa thëna ti kujtoj në vetmi
Të sjell ndër mënd aty ku më ka mbetur mëndja
Dhe prap t`i them vehtes:
Bëje atë që s`e ke bërë mirë!

Dua të shoh edhe ëndrra me sy hapur
Të kem pranë njerëzit që në këtë jetë më mungojnë
Ti përqafoj, t`i shtrëngoj fort në vetmi,
Te qaj, të ngashërehem, të më dridhet zëri,
Bashkë me buzën që drithëron
Le të rrjedhin lotët curk, nga sytë pikë, pikë të pikojnë.

Ashtu në qetësi dua të largoj retë,
Të kujtoj kush më ka thyer zemrën
Të mundohem të kapërdi si helm një fjalë të thenë
Si qiell i hapur të ushqej shpirtin të largoj hidhërimin
T`i them shejtanit ik o mallkuar!
S`ke vënd në mesin tonë.

Në qetësi dua ti lutem Zotit
Shpirtrat e njerëzve si qiell pa re ti pastrojë
Të ecim bashkë, t`i japim dorën njëri tjetrit
Ndërgjegjen të pastrojmë në këtë botë me demonë
Fjalën e Perëndisë të përqafojmë.

Paqen shpirtërore shumë e kërkoj dhe shumë e dua
Shumë e thërras kudo që të jetë, të vijë,
Ku je????
Por paqja nuk vjen vetëm me lutjet dhe thirrjet e mia
Po nuk e pati paqen, çdo njeri bernda vetes së vet
Unë e dua heshtjen e natës.

Tiranë 15 Maj 2019

Read More

Kujtim STOJKU: Pjesë nga libri në proces "PESHKU I RREMË"

                                  roman
PASTAJ UNË DREMITA DHE PASHË NJË ËNDËRRTJETËR

Nuk e di a e keni dëgjuar histornë e barit që mbin në shkëmbinj.
Bari mbiu midis gurëve të shumtë dhe mbuloi të gjithë shpatin ku unë tani qëndroj i ulur, por më shumë kishin mbirë gjemba. Këto gjemba në majë kishin një si bohçe pambuku, dhe flladi që frynte duke i ngritur hava e shpërndarë shumë larg duke ndritur si drita dekorative. Ndoshta ky nuk ishte bar por ndonjë gjë tjetër. Mua m’u duk si bar. Historia na tregon se bari iu ankua gurëve sepse ata e kthyen atë në një peshk. Kjo me thënë të drejtën është e pabesueshme sa edhe vetë kur e lexova nuk e besova këtë histori, por ama nuk mund të të themi se është e pamundur dhe çfarë është e vërtetë. Bari i mbirë në atë vend që më shumë kishte gurë pëlqente një tokë të lagësht dhe me kripëra sepse ajo është e lehtë dhe mbijeton në bregdet, prandaj nuk duhet të çuditemi shumë nga një histori e tillë. Përveç kësaj ekziston edhe një pikëpamje se alkaloidet, poleni i luleve të këtij bari shkakton një zbehje të lehtë, shkakton diçka si marrje mendsh dhe në të njëjtën kohë irriton rrugët e frymëmarrjes e të duket sikur zhytesh në ujë.
Megjithatë unë duhet ta përsëris edhe njëherë se kjo nuk është e rastit që të jetë një ëndërr kur je zgjuar. Në këtë ëndërr që ne pamë është një peshk i panjour dhe nuk dimë as si të ia vëmë emrin. Por koha për peshk është gjithmonë në lëvizje dhe ndryshe nga realiteti. Shpejtësia e lëvizjes së kohës është e befasishme dhe vjen duke u ulur sepse sekondat tokësore janë përhapur në të gjitha ditët, javët dhe muajt.
Kjo situatë e pazakontë para së gjithash është e mrekullueshme sepse ne shohim me gëzim se si luajmë në këtë bar që si një det i kaltër ka mbuluar gurët dhe shkëmbinjtë të cilat janë zhytur në mes të vijave të dritës i tërhequr nga valët duke ndjekur një tufë peshqish që notojnë të pakujdesshëm. Pikërisht këtu ju ndjeheni shumë më të lehtë dhe të pa stresuar sepse qenia është e çliruar nga stresi tokësor. Ju mendoni se jeni bërë njësoj si drita që përshkon me guxim errësirën. Gëzojuni jetës sepse ai dha shpirt në rrethana të pashpjegueshme. Askush nuk e mendon se është pranë vdekjes dhe duhet të jetojë jetën. Të gjitha vuajtjet trupore shkaktohen nga dhimbjet tokësore si: dhimbjet e stomakut, dhimbjet e kokës, enjtjet e këmbëve, dhimbjet e padurueshme nga kanceri i mushkërive e ju mundoheni që këto dhimbje t’i largoni nga trupi juaj menjëherë. Pastaj ndjehemi shumë të lehtë tamam si ajo vera e mirë që peshqit e pijnë dhe i zë gjumi.
A është e vërtetë kjo që po them unë? Me thënë të vërtetën as vetë nuk e besoj këtë. E ku ka peshq që pijnë verë dhe pastaj i zë gjumi? Askurrkund nuk ka. Por ingranazhet e ndryshkura të kohës mezi lëvizin dhe ajo ecën mengadalë atëherë trishtimi bëhet i padurueshëm. Dhe në këto kushte është shumë e vështirë të imagjinohet se në çfarë gjendje të pikëlluar është peshku i rremë. Ajo po mundohej që të kontrollonte veten megjithë e ndjente se të pesë shqisat i ishin paralizuar. I dukej sikur kishte veshur një këmishë në formë peshku dhe ajo sa vinte e shtrëngonte vazhdimisht. Thembrat e këmbëve ishin mësuar të ecnin me elasticitet në tokën në të cilën ato ishin mësuar. Kyçet e kujtojnë butësinë e muskujve dhe të indeve që mbanin pesha të rënda të cilat e shpërndanin në mënyrë të barabartë vetë. E peshku i rremë ëndërron për këtë, ai ëndërron që të ecë. Por papritur ai pa veten se nuk kishte këmbë dhe kjo ëndërr e tij nuk mund të realizohej kurrë.
Por nuk janë vetëm këmbët. S’ka as qafë, as veshë dhe as shpatulla...dhe ajo që është më e rëndësishmja për të është se nuk ka duar. Kjo është një ndjenjë e hidhur inferioriteti. Natyrisht sepse duart i janë shqyer. Ky kuriozitet nuk mund të shuhet ashtu siç duhet pa prekur subjektin për të cilin jemi të interesuar. Është e pamundur të përcaktosh se çfarë përfaqëson ai, pa kërcitur gishtrinjtë, ai nuk ndjente, nuk përdridhej. Rrini gjithmoni gati dhe sa të iu prekë goditeni. Më pas një qese e neveritshme mbushur plot me luspa. Pasi mbledh të gjithë forcat e ti përpiqesh ta shqyesh atë dhe e vetmja gjë që ti bën është se lodhesh mbi shpinën e tij duke i hequr fletët, pastaj i hap gushën dhe me dorë i nxjerrë një lëndë që është si mut me ngjyrë jeshile dhe të verdhë.
Peshku i rremë filloi të dridhej dhe i gjithë trupi u përshkua nga konvulsionet e të mbushej me gjak. Duke dyshuar gjithmonë edhe pse gënjej ia vlen të qeshësh për gjëra të mahnitshme që imagjinon se do të ndodhin. Ky peshk jo vetëm që nuk ka krahë dhe këmbë por nuk ka as korda vokale, dhe kur vjen puna përjeton një vuajtje të patolerueshme kur puna vjen tek mendja e tij. Një bifurkacion kruajtës.
Por a nuk ndodh kjo edhe tek unë?
Mendoj se ndodh tek të gjithë kur flejnë një kohë të gjatë. Gjithsesi duhet ta pranojmë këtë fakt se gjumi zgjat deri në pafundësi dhe se deri kur ai mund të zgjasë kështu është e pamundur të kujtohet se kur filloi ai. Nëse ndonjëherë do të zgjoheni unë jam i bindur se suksesin do ta keni të sigurtë. Apo nuk mendoni kështu?
Ne shumë thjeshtë mund ta provojmë veten në ëndërr se është ëndërr, unë e kam drejtuar vetë atë dhe e kam vëzhguar me kujdes, ajo vepron pa u lodhur pak nga pak me të gjithë forcat për të kapur dorën tuaj...Megjithëse në këtë gjendje deliri ju nuk mund të ia mbërtheni thonjtë askujt dhe s’mund të kapni asnjë dorë që të iu japë pak ndihmë. Nëse kjo metodë është e papërshtatshme atëherë natyrisht që duhet të provojmë një metodë tjetër e cila është që pa u trembur aspak dhe me një guxim të madh të zbresim teposhtë shkëmbit. Mos e harroni sepse duhet kujtuar gjithmonë atë që e drejtoni me sukses.
Gjëja më kryesore është mungesa e armëve sepse këmbët në këtë lojë të ndyrë nuk janë asnjë pemgesë. Por një peshk mund të bjerë në det dhe mund të fillojë të notojë, kjo është pyetja. Personalisht nuk kam dëgjuar asnjëherë që peshqit të bien në det apo lumë. Kjo është e pakonceptueshme për imagjinatën. Peshku i ngordhur çfaqet në sipërfaqe. Është shumë e vështirë që të bjerë një tullumbace që rri varur në qiell. Kurse për peshkun kjo rënie është kundër – rënie.
Kjo që theksuam është më bindëse sepse ka më tepër forcë argumenti duke e bërë këtë metodë të mundur. Kjo metodë ka një qasje të veçantë e cila të çon tek e vërteta, dhe se nuk duhet të bien poshtë, por përkundrazi ata që janë në qiell mbyten në ajër. Dhe frika për t’i ikur vdekjes do të mbetet e njëjtë. Atëherë ne do të zgjohemi dhe do të mundohemi që të mos biem në tokë. Rënia në tokë është e tmerrshme, ajo ne na tmerron.
Kur zotëroi ky mendim për peshkun e rremë, konfuzioni erdhi dhe u bë më i madh duke përjetuar një sulm të papritur të frikës e cila ishte e pazakontë dhe krejt gjakftohtë. Dikush në ëndërr duhet ta kuptojë se kjo është një ëndërr që e kujton sapo çohesh nga gjumi. Atëherë megjithë këtë përvojë çfarë mund të ndryshojë pasi shohim pak më shumë se çfarë po ndodh?
Peshku i rremë vendosi të priste. Edhe vullneti i tij u pikturua në blunë e detit, dhe kjo blu u tkurr më shumë...

Read More

Prend BUZHALA: Novela " Ulërima e ujqërve", e autorit Kujtim STOJKU

 

KONTEKSTUALIZIMI I RRËFIMIT ETNIK DHE HISTORIK

Çka po ndodh me etninë tonë?

Ky është shqetësimi kryesor që e preokupon autorin Kujtim Stojku te novela e tij "Ulërimat e ujqërve".

Në fakt, këtë shqetësim ai e shpalos përmes personazhit të Sadush Breshnikut, i cili ka vuajtur plagën e mërgimit në Greqi, Itali, Gjermani e Angli, dhe vendos për të mos shkuar më në emigrim. Kjo shpalosje ndodh në dy nivele rrëfimi: nga vizita në vendlindje, në Gollobordë, në shtëpinë mikpritëse të Selman Malit dhe në Tiranë, po ashtu në shtëpinë mikpritëse të historianit ushtarak Ridvan Skënderi. Kur i bie në fund novelës, të duket se personazhi-autor dëshiron ta lajë një borxh ndaj vendlindjes; ta shkruajë një himn etnik në prozë kushtuar bukurive të vendlindjes, traditave shpirtërore e materiale, legjendave, historisë dhe qëndresës së kësaj ane.

1. Referencat narrative- tematike

Po përse ulërimë ujqërish?

Na duket sikur autori do të merret me këta ujq bjeshkësh, në mos me anë të alegorizimeve të tyre, si ndodh te proza e Ridvan Dibrës (“Tërbimi”, roman 2000) apo Zyhdi Moravës ( “Ujku i natës së fundit” 1996). Mund të kujtohen dhe prozat e Xhek Londonit me këtë tematikë.

Por këtu ndodh ndryshe. Kësisoj, në fillim, përmes pasazhesh të përshkrimit të maleve të Dibrës, na shfaqet ky paralelizëm përshkrues-figurativ:

“Banorët e faunës së kësaj lugine ishin kafshët e egra si: ujku, ariu, shqardhi, dhelpra, derri i egër, dhia e egër etj. Gjatë muajve të dimrit kjo luginë oshëtinte nga ulërima e zogorisë së ujqërve të uritur, që nëse të zinin, të copëtonin pa mëshirë. ”

Por jo, ulërima e tillë tashmë ka zbritur në mesin e njerëzve, të shitur si dijetarë e që duan ta zhbëjnë etninë dhe historinë tonë. Të duket sikur këto ulërima zhbërëse janë shtuar në lukuni të shumta. Dhe cili është karakteri i tyre e qëllimi i tyre, këtë na e thotë autori përmes gojës së personazhit të historianit ushtarak:

“Sa keq që jemi katandisur kështu sot, ku disa, për ca zhele ndërrojnë identitetin, gjyshin dhe stërgjyshin. Ngrihen dhe hedhin baltë me sa munden, vetën e vetëm për interesat e tyre vetjake. Sepse ndryshe kjo nuk ka si shpjegohet. Por u duhet thënë me plot gojën: Ju o kalemxhinj të pështirë ngriheni dhe mohoni atë histori të dhimbshme dhe të  lavdishme të të parëve tuaj dhe mbyllni sytë duke rënë  në grackën e përgatitur me kujdes nga Grekët dhe Sllavët, si ai miu që bie në çark duke shpresuar që të hajë djathin e vendosur mbi të. ”

(. . . )

“Këta sahan lëpirës duan të sajojnë një histori të rreme duke shkruar një mal me gënjeshtra. Historia e Gollobordës nuk mund të merret e veçuar nga ajo e popullit shqiptar. Ne më poshtë shohim, se si pas vdekjes së Skënderbeut gollobordasit e Dibrës nuk e pushuan luftën asnjëherë për liri dhe pavarësi duke nxjerrë figura të tjera të shquara. ”

Se edhe koha e sotme i ka idealistët e vet që e ngrenë zërin, është dhe një subjekt-pasazh tjetër, ku jepet kujtim-homazhi i historianit të mësipërm (Rakip Sinani), shpaloset ky koment narrativ:

“Këtu Ridvani kujtoi se si e kishte njohur këtë historian të papërkulshëm në punën e tij shkencore. Ai punoi pa u lodhur edhe kur doli në pension. Me gjithë peshën e viteve në supe në këtë kohë ku ulërimat e ujqërve oshtinin, ai nuk u tremb, por e publikoi veprën e tij. I shkreti historian, librin që botoi e mbante me vete dhe kur takohej me njerëz ua dhuronte në fshehtësi. E dhuronte në fshehtësi sepse e kishin kërcënuar dhe e ndiqnin shërbimet sekrete sllave. Ridvani kishte pasur lidhje të gjata me të dhe kishin diskutuar me qindra herë rreth këtyre problemeve. ”

Sado që proza nuk i jep llogari fakteve historike, etnografike, gjeografike apo nga fushat tjera të jetës reale e shoqërore (letërsia është fiction, imagjinatë krijuese), megjithatë referencat përshkruese, rrëfimore e zhdrivilluese janë të qarta e konkrete: me toponimet e tashme e historike të këtyre anëve të Dibrës, me personazhin e njohur të historisë ushtarake, me artikujt e shkrimet diskursive të autorit kushtuar kësaj problematike (kujto shkrimin “Golloborda është shqiptare -Fakte Historike në lidhje me origjinën e qytetarëve të Gollobordës”).

Mbase është dhe një homazh për historianin ushtarak që nuk jeton më, Rakip Sinanin (për të cilin autori ka një shkrim së paku informues), i cili ka shkruar dhjetëra studime monografike historike kushtuar kësaj ane, si: Betejat e Skënderbeut, Kujtime historike, Dibra dhe dibranët në faqen e historisë, Kështjellat në vitet 1443-1468, Kryengritja e armatosur e dhjetorit 1924 (Lufta në kalanë e Dodës dhe Peshkopi), Lufta e Penestëve me Maqedonët 169 p. e. s, Lufta e Penestëve me romakët, Kryengritja e Dibrës në shkurt të vitit 1714, Nëntë Malet e Dibrës gjatë sundimit osman, Një vështrim gjeografik: Treva e Dibrës, Kështjellat e Dibrës: fortifikatat mbrojtëse, Beteja e Pollogut 22 prill 1453, Beteja e Ursarës në Itali, tetor 1461, Beteja e grykës së Radikës, Kryengritja e Dibrës në gjysmën e shek XVI, Tri betejat e Skëndërbeut në Dibër, Ata ishin nga Dibra, Zeja e armëtarisë gjatë shekujve XV-XIX, Shfaqje të diglosisë dhe bilinguizmit në Maqedoni etj.

Dhe janë pikërisht titujt e këtyre veprave që bëhen edhe punkte tematike në këtë novelë, sikundër janë: përshkrimet novelistike-toponomastike gjeo-hapësinore e etnografike-arkeologjike (të duket sikur po lexon poemën e Naim Frashërit “Bagëti e Bujqësi”, apo veprën e Gjeçovit “Agimet e gjytetnis”), betejat e Skënderbeut, kështjellat në këto anë, kryengritjet e armatosura nën sundues të huaj, që nga dinastitë sllave, otomane e deri te fashistët, shpalime etnografike e zakonesh të fejesës, martesës, dasmës, lojërave popullore, çështje të diglosisë etj. Në këtë mënyrë, ne lexojmë dhe paradigmën tematike të letërsisë sonë të traditës për qenien tonë e për identitetin tonë të lashtë, .

Dhe gjithë kjo lëndë kaq e gjerë, e përqendruar në dy vendndodhje të personazhit, kondensohet përmes një gërshetimi interesant të rrëfimit me komentin, të imagjinatës përshkruese me faktet historike, të bisedës së drejtpërdrejtë që merr trajtën e një ligjërate historike, një homazhi, një kujtese apo një malli për ato vende (“Ai seç kishte disa ndjesi që as vet nuk dinte t’i shpjegonte, disa ndijime, midis ankthit dhe mallit. Jo, jo, as ankth nuk ishte. Ajo ishte krejt një ndjenjë tjetër, e papritur, e pazakonshme. ”)

2. Përqasje dhe pikëzime:

Perspektiva e lexuesit dhe perspektiva kulturore

Përmes kësaj novele autori dëshiron ta spikasë dhe një vlerë tjetër: që ajo të lexohet, perceptohet dhe nga lexuesit e thjeshtë e brezat e rinj. Që ata të mos mashtrohen nga këto ulërima ujqërish që shesin shpirtin e tyre për ta zhbërë identitetin kombëtar. Dhe qendrat e interesimeve për këtë zhbërje, sa vijnë nga qarqe të organizatave të jashtme që veprojnë në trojet shqiptare, aq edhe nga qarqe pseudo-shkencore e imperialiste të vendeve sllave përreth apo prej vetë Greqisë. Mendësitë e së kaluarës së regresit historik nuk pushojnë. Tashmë ato vijnë më pamje të re, të metamorfozuar në krijimin e kalemxhinjve vendas, nëpërmes të ashtuquajturave OJQ apo mekanizmave të tjerë “demokratikë”. Kësisoj, u përpoq, që, në këtë ulërimë histerike, të zhbëhej historia e Skënderbeut, prejardhja shqiptare e identiteti i tyre etnik.

Autori, prandaj, nuk pikësynon shtresime të ndërliqshme kompozicionale-narrative, nuk pretendon që ngërthejë labirinte a stilizime të procedimit modern a postmodern. Ai nuk merret as me rekonstruktimin e historisë, miteve a legjendave, as nuk jepet pas kanuneve letrare të këtyre rrymimeve moderne, por me dekonstruktimin e të pavërtetave të pretendimeve pseudo-shkencore sllave sot, për të vërtetën e etnisë sonë. Ai rrëfen nga perspektiva e një emigranti të kthyer në vendlindje, për ta pasur vatrën e tij, shtëpinë e tij, dhe jo të jetë i humbur në shtëpi të huaj; kurse autori e mobilizon “në mënyrë të vjetër” poetikën e shpalosjeve artistike rigjallëruese të kësaj qenieje. Duke shqyrtuar rrënjët gjeografike, historike, etnografike e mitologjike, autori i kontekstualizon këto ngjarje si antitezë ndaj ulërimës a ndaj shpirtshiturve, zhbërësve të identitetit. Ky rrëfim sa etnografik aq edhe historik,  fokusohet kësisoj, me qëllimin për ta përfshirë në këtë letërsi antitetike nacionale perspektivën e lexuesit të sotëm, që po e bjerr qenien e tij rrugëve të botës dhe vatrave të huaja.

Për të ka mjaftuar që ta dhurojë dashurinë e tij, në formë të një rrëfimi konkret, për Gollobordën e rajonet e Dibrës, prej nga vjen ai. Së këndejmi, ka një shpalim gjithë pasion për këngët (citohen shpesh vargjet e tyre, për ta ilustruar një ngjarje historike a një traditë zakonore), janë një homazh i bukur për trashëgiminë, autoktoninë dhe kujtimin e gjyshërve e të stërgjyshërve, një kërkim gjithë pasion për lidhjet më të rëndësishme me të kaluarën dhe identitetin, me larminë e veshjeve, këngëve, valleve, lojërave, miteve, legjendave. . . Kësisoj, novela ngërthen dhe shtresën e saj të rrëfimit etnografik, pamje që jepen me imazhe romantizuese dhe me dendësi rrëfimi. Nuk është e habitshme pse në këso momentesh ka dhe pikëzime të traditës së mikpritjes (në shtëpinë e Skënder Malit në fshat dhe atë të historianit ushtarak në Tiranë).

Nga ana tjetër, letërsia e tillë ka dhe një qëllim tjetër fisnik: për të ringjallur njohjet për vetveten, për t’ia dhënë botës pamjen e diversitetit tonë kulturor, etnik e historik . nga ana tjetër, novela spikat dhe perspektivën kulturore e socio-politike (raportet letërsi-globalizëm) në hapësirat globale (ta kujtojmë Weltliteratur të Gëtes) e deri te fryma globaliste e Anderson (2006) që e përkufizon kombin si “bashkësi e imagjinuar”.

Novela të nxit të meditosh dhe për një raport tjetër, të letërsisë me kombin, koherencës së kombit kundruall zërave ulëritës. Sidomos për shqiptarët si “komb i panjohur”, mu ashtu sikundër i jep zë dhe narratori i veprës një ideologeme të tillë:

“Mos vallë jemi fajtorë sepse jemi më të vjetrit në Ballkan? Ne njihemi për traditat tona bujare dhe mikpritëse, ne asnjëherë në histori nuk kemi qenë rrezik për të tjerët dhe për fqinjët tanë. ”

Do theksuar, po ashtu, se autori nuk jepet as pas një poetike mbizotëruese metropolitane, sikundër mund të lexojmë me bollëk edhe letërsinë e tillë të përkthyer, e cila i mbulon gjurmët e dhunës e të luftës për pushtet e që zhvillohet brenda botës letrare gjeopolitike. Një rrëfim dhe gjuhë që e perceptojnë të gjithë dhe u drejtohet të gjithëve, është dhe një komunikim që ligjëron me gjuhë njerëzore universale për të vërtetën tënde. Dhe këtë përgjigje ai e jep përmes fenomenit të diglosisë a dygjuhësisë, e cila universalizohet nga globalistët, por e merr përgjigjen e qartë shqipatre nga novela “Ulërima e ujqërve”.

E pra, zërat ulëritës janë të shumët e të ndryshëm, vijnë nga burime të ndryshme, herë me qëllime mbase përafrimi, por edhe me qëllime hileqare. Na ka rastisur të lexojmë dhe vepra të tilla, ku jepet jehonë idesë së  asimilimit e të tëhuajësimit, për t’i zbutur “dallimet” mes kombesh, për të trajtuar tema uni
versale (personazhet shqiptarë a të huaj enden metropoleve, me fokus një tel dashurie, apo policore-kriminalistike, si te Dan Braun), kurse novela e Kujtim Stojkut shkon në kahe të kundërt: ajo spikat narracionin jokonformist e atdhetar.

Prend BUZHALA

Read More