Siç e dini, për çdo vit, shqiptarët e presin me një farë tensioni psikologjik, emrin e çmimit
Nobel të
ardhshëm, dikush kundër, dikush pro, me atë idenë që ky çmim i takon tash ca vite
dëtyrimisht autorit tonë emblematik Ismail Kadaré ... por kjo nuk është fare tema e këtij
shkrimi, sepse asnjëri prej nesh, nuk jemi në trurin e anëtarëve të Jurisë Nobel, dhe tek
e fundit ata votojnë lirisht për kënd të dojnë. Kur ua kanë dhuruar këtë çmim me prestigj
botërorë disa autorëve, të cilët as ju, as unë, nuk i kemi pas njohur më parë ( Nigjerianin
e vitit 1986, ose këtë Tanzanianin e fundit, pastaj më kujtohen edhe disa autorët aziatik )
shumicën prej tyre, nuk i kemi njohur ( duhet të jemi të sinqertë ) as në rrethet e quajtura
kulturore apo intelektuale, e mos të flasim për masën e gjërë popullore. Por me një logjikë
të shëndoshë, nga ana tjetër: krejt kot nuk ua kanë dhënë dhe na duhet për ta respektuar,
na pëlqej apo jo, vendimin e tyre. Ngaqë ky çmim e ka një¨autoritet dhe një domethënie
evidente, të pranuar sot në gjithë rruzullin tokësorë. A e diskuton apo kundërshton sot
dikush çmimin Nobel të Fizikës, Mjekësisë, Kimisë apo Ekonomisë ? Besoj, që jo ! Pra, më
mirë mos ta diskutojmë as këtë të letërsisë ... ngaqë është një humbje kohe, e kotë. Por le
ta pyesim vetën : « po me të cilat merita objektive ja kanë dhënë këtij, apo atij ? »
Ky është pozicionimi etik, i cili më dukët mua i drejtë ... duke e pranuar pa asnjë problem,
një pjesë të injorancës time ndaj letërsisë afrikane dhe aziatike, që nga fillimi !
Ndërsa sivjet, ky çmim i takon autorës të njohur franceze ANNIE ERNAUX, të cilës unë ja
kam lexuar vetëm 2 vepra, të cilat mu kanë dukur interesante, me përmbajtje reale, edhe
pse nuk më kanë pasionuar jashtë mase, për të thënë: « waouw ... çfarë gjenialiteti në artin
letrarë ! » porse shijet janë subjektive, intime, individuale dhe nuk mund të diskutohen.
Shumica prej shqiptarëve, dhe së pari meset kulturore, do na thojnë : « po kush është kjo
Annie Ernaux, të cilës nuk ja kemi dëgjuar kurrë emrin, as lexuar një libër deri sot ? »
Por e kanë gabim, sepse është një shkrimtare me një karrierë të konsoliduar, me një botë
letrare të saj ( që dikujt i pëlqen, dikujt më pak ) dhe me një stil në mënyrën sesi i shprehë
gjërat e jetës së përditshme. Pastaj, është autore, e rreth 20 romanëve autobiografike,
me një sfond fiksioni letrarë, apo imagjinarë, për ta modifikuar së paku minimalisht
subjektin bazë ... zhanër i njohur me epitetin: « auto-fiksion » ose fiksion narrativ mbi një
realitet objektiv bruto, mbi një ngjajre krejt autobiografike, të përjetuar, me pak mjeshtëri
dhe zbukurime letrare. Disa prej veprave të saj, janë adaptuar në skenat e teatrit francez
dhe në filma për televizion dhe kinema. Bile ky filmi i fundit, që fitoj Mostren ose Luanin
e Artë në Festivalin e Venecies ( ITALI ) në edicionin 2021, i realizuar nga regjisorja femër
Audrey Diwan, ishte një adaptim i romanit të Annie Ernaux-së, « L' événement – ose shqip
« Ngajrja » botuar te Gallimard në vitin 2000, ku e shpjegon autorja me një imtësi gati
klinike, eksperiencën e saj të Abortimit ( temë sot më aktuale se kurrë për të drejtat
e Femrave – ju po e shihni sesi ka evoluar ligji në Amerikë, dhe në disa Shtete evropiane ).
Në atë kohë Annia ishte akoma studente në vitet 1964, dhe pas një marrëdhënie seksuale
të pa kontrolluar, e përjeton një abortim klandestin me 100 probleme anekse, pos konfliktit
psikologjik me vetveten, me të afërmit e saj, sipas rendit social, patriarkalizmit, dhe të
thash e të themët e shoqërisë. Bile ka pas filluar në letërsi me po atë temë, në veprën e saj
të parë, që ja ka pas botuar Gallimard-i, botuesi më prestigjioz i Francës ( Les Armoires
Vides – 1974 ) - roman autobiografik, të cilin e ka zhvilluar, kompletuar dhe ribotuar pastaj
në vitin 2000 me titullin siç ua thash më sipër « Ngjarja, apo Evenimenti «
Por ja dy fjalë prezantuese për Policinë e rendit publik apo Ministrinë e brendshme mbi
këtë shkrimtare franceze Annie Ernaux, e ritur në Normandi, pak para zbarkimit të forcave
aleate pro-amerikane nëpër plazha. Ka lindur me 1 shtator 1940 në Lillebonne, një vend
anonim që nuk e njeh askush, dhe së pari vetë francezët. Mund të themi, periferia,
ose No Man's Landi hegzagonal, siç e ka kënduar shpeshherë kushëriri im RENAUD.
Vjen nga një familje modeste dhe popullore, proletare, ( vajza e askushit ) në raport me
klasat borgjeze dhe aristokratike franceze, ku përcilën dhe transmetohën vlerat, kulturat,
trashëgimitë e ndryshme, brez pas brezi, po në të njejtën klasë shoqërore dhe familjare.
Si unë SHERIFI nga fshatrat buzë Valbonës, ku të parët e mi, prisnin që po kapi Pushkën dhe
Kalin për ta luajtur ndonjë rol të dytë në një Western tropojan të Howard Hawks, John
Ford, ose Sergio Leone, me Clint Eastwood-in ... por devijova tragjikisht në anarshi dhe në
deliriumet e majit 1968, dhe akoma nuk kam ardhur në rrugën e duhur të para-programuar.
Ju dua shumë, o Prindër, ju respektoj, por më leni në botën time, por favor, se më kanë
rrethuar disa spanjolle dhe latino-amerikane ... ec e merrne vesh sepse ?
Babai i Annie Ernaux quhej Léon Duchesne ( 1899 – 1967 ) dhe Nëna quhej Madeleine
Dumenil ( 1906 – 1986 ) si në këngën e BREL-it ( « Ce soir, j'attend Madeleine » ) por e
shkreta ka përfunduar si shoqja ime aktore e famshme Annie Girardot me sëmundjen
e Alzajmerit, humbja graduale e kujtesës dhe e identitetit, të cilëve ua kushton autorja
franceze nobeliste një Vepër mjaft të prekshme, edhe pse e shkruar pa asnjë patos.
Romani i saj mbi Babain ( La Place -botuar tek Gallimard në 1983 ) e fiton çmimin Renaudot
një vit pas në 1984 – çka në Francë vjen direkt pas çmimit të famshëm Goncourt, i dyti në
hierarkinë e çmimëve. Dhe pastaj mbi Nënën e saj ( Une Femme – botuar në 1987 )
Prindërit e saj, janë punëtorë të thjeshtë, pastaj tregëtarë të rëndomtë, ngaqë e mbajnë një
Kafe me një magazinë ushqimore elementare në lagjen e tyre. Nuk jemi shumë larg botës
së Emile Zola në fakt. Por Annia donë për të dalur me çdo kusht prej atij mesi aq të varfër
dhe të kufizuar, tepër i mbyllur dhe rutinor në ekstrem ... ashtu, siç kam dalur unë nga
psikologjia e imponuar në zonat malore veriore ose prej Mërgatës së Qyqëve. Ndodhin këto
gjëra rastësisht, aksidentalisht, ose nga një vullnet i superfuqishëm i Personit IKS !
Autorja franceze shkon për ta studiuar Letërsinë në Universitetin e Rouen – ku zonja
Zhan D'ARC e ka pas lënë një gjurmë – dhe më vonë në Bordeaux, regjion i bukur dhe
i mirënjohur për verat e mëdha franceze. Punon si Profesore e Lëtersisë në disa kolegje dhe
gjimnaze në Francë. Del gradualisht, por me një pikëpyetje dhe konflikt të brendshëm nga
shtresa e saj sociale dhe familjare, porse i rikthehet rregullisht dhe me një autenticitet dhe
sinqeritet të rrallë në të gjitha veprat romaneske ( auto-fiksion ) të saj. Me atë idé qendrore
evidente: « tani që jam universitare dhe e rangut borgjez, klasa e mesëme, kam të tjera
qendra interese dhe preokupime, dhe një distancë me botën e prindërve dhe të fëmijërisë
time. A e meritoj këtë statut që e kam ? A mos jam duke e tradhëtuar origjinën time, atë
kujetesën apo realitetin familjarë të botës proletare ? » Dhe siç iu thash, i përgjigjet kësaj
problematike në librat e saj. Mund t'ua citoj disa romane pak më emblematike të
krijimtarisë së saj letrare : ( « Une Femme gelée » ose Një Femër e ngrirë, apo e akullt –
botuar në 1981 – ku flet për historinë e saj dhe atë familjarën. « Passion Simple » që
më pas pëlqyer mua si lexues – në 1992 – ku e përshkruar klinikisht aventuren e saj
pasionante me një biznesmën pak më të ri, që vinte nga Europa Lindore, epshet, pritjet,
deri në detaje ... si të ishte një radiografi globale mbi gjithë çka mund të përjetohet gjatë
atyre momentëve. Kjo vepër ka qenë e adaptuar në Film nga Daniele Arbid në vitin 2020
« La Honte « – ose Turpi në 1997 - « La vie extérieure » në vitin 2000 – pastaj vepra më
e plotësuar e saj, sipas specialistave me titullin: « Les Années – Vitët « në 2008, një lloj
freske romaneske, ku e ilustron në detaje jetën e saj personale dhe atë të familjës, si t'i
kishte përmbledhur brenda një libri, 4 ose 5 libra të saj, mbi një ngjajre të caktuar, kurse në
këtë vepër i trajton të gjitha temat dhe problematikat e saj dhe të rrethit të saj, prej nga viti
1940 dhe deri sot ... me të gjitha shëkundjet që kanë ndodhur në shoqërinë franceze, në të
gjitha fushat gjatë 70 vitëve të fundit ... Dhe për këtë vepër, i merr disa çmime, si për
shembull : çmimin François Mauriac dhe çmimin Marguerite Duras, dy autorë të njohur
francez, dhe çmimin Strega të Letërsisë evropiane. Në vitin 2011, e boton librin e saj :
« L'autre fille » ku ja shkruan një letër të prekshme letrare Motrës të saj, e cila ka vdekur që
në lindje, para ardhjes se Annie Ernaux-së, në jetën tokësore. Në vitin 2016 e boton
romanin autobiografik : « Mémoire de Fille » ku trajtonë rininë e saj, kur ishte 18 vjeçare
dhe eksperiencat seksuale të para të asaj kohe, të cilat i ka quajtur më vonë « Kujtimet e
Turpit » Dhe mund ta citojmë edhe veprën e saj të fundit për momentin, të quajtur :
« Le Jeune Homme – Mashkulli i ri « në 2002, gjithmonë tek botuesi Gallimard. Ku e trajton
aventurën e saj, me një Mashkull atraktiv 30 vite më i ri sesa Annia.
Ndërsa e fiton edhe çmimin e Gjuhës franceze, por edhe çmimin Marguerite Yourcenar në
vitin 2017 për të gjithë veprimtarinë e saj letrare. ( Zonja Yourcenar është femra e parë që
është emëruar në Akademinë e famshme franceze, mes 40 figurave mashkullore të kulturës
dhe inteligjencës, konsideruar si të pavdekshmit ... trashëgimi e Mbretit Diell Liugji 14 )
Emërohet në vitin 2014 « Doktor Honoris Causa » e Universitetit de Cergy Pontoise.
Merr çmimin e Akademisë së Berlinit në vitin 2019.
Gjatë vitëve 1960 martohet me zotin Philippe Ernaux, dhe jetojnë 17 vite së bashku.
I ka 2 djem : Eric dhe David dhe dikur do ndahen nga vitet 1980.
Në Festivalin e Kanës të fundit, tani në maj 2022 : e ka prezantuar në seleksionin zyrtarë të
seksionit « La Quinzaine des Réalisateurs – Dy javorja e regjisorëve » duke konkuruar për
çmimin « Kamera e Artë » e cila e shpërblen një vepër të parë ... bashkë me djalin e saj
David, filmin « Les années super 8 ».
Tani në aspektin e artit letrarë, të stilit të saj, autorja Annie Ernaux, është trashëgimtaria
e shkollës minimaliste, neutrale, objektive, realiste dhe gati klinike « Le Nouveau Roman -
ose Romani i ri « i cili e ka dinamituar narracionin, psikologjinë, përshkrimet e gjata alla
Marcel Prust, zbukurimet dhe qendisjet sa për formë ... me Nathalie Sarraute dhe Alain
Robbe-Grillet, të cilët i kam pas njohur të dy në Paris dhe gjatë vizitës së tyre në Bruksel.
Edhe tek romanet e Annie Ernaux, vërrehet ky lloj shkrimi i distancuar, i ftohët, klinik dhe
neutral, pa patos, pa metafora, pa krahasime, pa vlerësim as gjykim personal subjektiv të
Personazheve apo të ngjajreve ... pra, me një përshkrim sa më objektiv dhe mjekësorë,
diçka që korrespondon me faktin që kemi para syve. Por literatura e saj, e ka pos anës
autobiografike evidente, anës intime të përjetuar ( abortimi, familja, fëmijëria, mesi social,
eksperiencat seksuale, pasionet erotike, portetet e Babait dhe të Nënës me alzajmer ) e
kanë në prapa sfond, edhe një anë të angazhuar direkte apo indirekte politike, sepse
bazohen edhe në realitetin social për mos me thënë sociologjik, si te filozofi dhe sociologu
Pierre Bourdieu, të cilen e ka admiruar shumë. Annia niset me të drejtë nga ideja, që edhe
intimiteti jonë lidhet dikund me anën sociale apo politike, sepse jemi të diktuar nga një
realitet familjarë IKS, nga një realitet politik dhe social, nga një klasë sociale me ligjet dhe
normat e saj, me universin e saj specifik ... e sado që të ecim, të avancojmë në karrierën
tonë, të ngritemi me poste dhe me rroga ... e kemi dikund të shenuar në çeliza historinë
dhe trashëgiminë tonë familjare dhe sociale ... pra është pjesë e jona dhe ngelet dikund
e regjistruar brenda nesh, edhe nëse do bëhemi Ministra apo Miliardera në Biznes.
Me një fjalë sipas Annie Ernaux: « Nuk mund të ekzistojnë një UNË intim puro, i zgjidhur
dhe i dekonektuar nga çdo realitet social apo politik IKS apo YPSILON. » Kështu, që
mjeshtëria e saj, është për ta kontekstualizuar UNIN intim, për ta lidhur me realitetin
ekzistues dhe për ta zgjëruar pikërisht atë anën autobiografike tradicionale, siç e kanë
praktikuar disa shkrimtarë egotik dhe narcisik me temën: « unë, unë, unë, dhe asgjë tjetër
pos unë ... bëra këtë, më ndodhi kjo, u takova me filanin, si të ishte gjithë bota duke u
sjellur rreth kërthizës të tyre ! « E kjo është merita më e madhe sipas meje, e autorës
Annie Ernaux, me dalur nga prizmi puro egocentrik, për ta përqafuar realitetin social dhe
politik të botës, përmes eksperiencave të saj individuale dhe intime.
Pastaj është një Femër e majtë, e angazhuar në disa tema politiko-sociale, feministe
natyrisht, mbështetëse e lëvizjes sociale franceze: « Fanelat e jeshilta » dhe e programit të
Jean-Luc Melanchon, që konsiderohet si ekstrem i majtë në Francë. Nuk donë mend, që
është komplet anti-liberale dhe anti Emmanuel Macron, çka e ka thekësuar gjatë një
interviste në gazetën e njohur: « Libération » në mars 2022 - ku është prononcuar shumë
qartë dhe pa formula druri pseudo-diplomatike mbi kanditaturën e dytë të Macronit.
« Po kush është realisht ky Tip në sferën politike, nga na ka ardhur ? Për mua, është
kandidati i Bankave dhe i fuqive financiare. Një arrogant plot urrejtje ndaj shtresave të ulta
popullore. Komplet jashtë realitetit objektiv të jetës së 70 përqind të francezëve. Një
iluzionist, fallëtorë, specialist i komunikimit, showmen, aktorë, por i stërforcuar, kështu që
tingëllon fals. Një llafolloj por pa përmbajtje të thellë as serioze, pa diçka konkrete që
shihet më në fund. » Ja pra, të nderuarit Lexues, se kush është Fituesja e çmimit NOBEL të
vitit 2022 – shkrimtaria franceze Annie Ernaux. Edhe pse nuk e kemi pas njohur neve, më
përpara ... Në historinë e çmimit Nobel që në vitin 1901, janë 16 autorë francez të cilëve ju
është atribuuar ky titull prestigjioz, dhe është autorja e parë femër në Francë që e merr
këtë çmim. Tani, pasi që ua prezantova këtë shkrimtare franceze me fjalët e mia, ju ngelet
për ta zbuluar dhe për t'i lexuar veprat e saj, nëse dikush i ka përkthyer në gjuhën shqipe.
Kalofshi mirë të gjithë dhe respektet e mia, nga Brukseli, me një birrë artizanale të
fabrikuar nga Murgjit e një Manastiri në Valoni ... a mos e keni pak mish të tharë dhe pak
djathë të vjetruar së paku 1 deri në 3 vite ? Ju falënderoj të gjithëve për mirëkuptim !
- Me 10 tetor 2022 në Bruksel ( Belgjikë)
