Xhemil BYTYÇI: Perla poetike për dashurinë

  KOPSHTI I DASHURISË

Kopshtit të dashurisë koha përballë i njehsohet

Aty për rreth lule me shumë ngjyra vështrojmë

Mitet e dashurisë kanë arritur të dalin në shesh.

Me vëmendje i vështrojmë shtigjet e kopshtit

Narcisi e trëndafili supet nga trungu i nxjerrin

Përbirohen gonxhet me petale të purpurta.

Natën vashat dalin në kopsht e fshihen

Për rreth shkurreve me lule të gjata

Përballë qiellit rri në dritë hëne që shndrit

I vështrojnë lulet e gjelbëruara e të lulëzuara.

Në cep kopshti është vendosur statujë

Gur graniti e dy dashnorëve të përqafuar

Të dashurve të tjerëve sytë të iu gdhijnë.

Me paramendim u futëm në kopshtin e dashurisë

Dhe ne duke lëvruar filluam punën me zell

Lëvizje të sigurta i kishim të parapara.

Në këtë kopsht të dashurisë

Parajsa e bukurisë sate gjendet

Më bën të lumtur të kënaqem me ty.

Takim paraprak në këtë aks e kishim përgatitur

Me ëndërrime rrinim e ndjenja duke përcjellë

Njerëz të shpresës shihnim në këtë vend.

Punën e ëndërruar filluam si më parë

Ndër kohë ndjenjat ishim duke i përcjellë

Ndjenjat e zjarrta me gjithë sakrifica

Të brengosur qëndronim si ndonjë herë.

Duke u ledhatuar hëna na rrezonte

Punën e filluar symbyllazi lëvronim

Asgjë nuk lejonim për nesër të ngecte

Mendonim punën për ta përfunduar.

Idetë e lindura na bënin bujë

U shqetësuam për mbingarkesë

Shpresat na mungonin për më tej

Ta vazhdonim punën me zemër të dyfishtë.

Ishte kohë ideale për ne të dy

Kur ndjenjat me lot i zbutnim

Që pjella e dashurisë të na mbisundonte

Të përmbushur me ide të përplota.

Me të prerë fatin kërkonim të na nxiste

Sikur kohërave nga ditët e rinisë të ëndërronim.

Momente të bukura së bashku kalonim

Të rrethuar jemi me fat në kopshtin me lule.

Në çast ndër vegime së bashku gjendemi

Puthjet e zjarrta shpirtin na zhurisnin

Në kopsht qëndron vatra jonë.

Të nesërmen në mes ditë përsëri u vendosëm

Zogjtë dhe fluturat na fluturonin mbi kokë

Me pasione të na bashkonin se kemi nevojë.

ZEMËR E THYER

Me besë pronotova të më vinin dasmorët

Porse ti e pabesë, dashuri më tradhtove

Vendose të më shpërfillje dhe ike

Me pavendosmëri u trete u largove

Nga ajo dashuri që ishte e pafundme.

I përkujtoj ato puthje

Me atë ashk, ato përqafime

I sigurt isha se shumë më doje.

Mua tani mu shua bukuria

Ti që ishte yll i shpirtit mbi zemër

Shpirti im tepër të deshi .

Ndoshta ndonjë herë

Ende do të mundesh të më kujtosh

Kur në dashuri ishim të përbetuar

Me zjarrin e parë që bashkërisht e patëm kallë.

U befasova kur kuptova se je martuar sërish

Ndoshta me ashk tek ndonjë tjetër djalë

Me bindje do të më kujtosh se më ke tradhtuar

Je e vetëdijshme se zemrën ma ke thyer.

Beso se s’mund të të harroj

Se në dashuri mbretëreshë zjarri më ishe

Jetën tënde me vlerë e vazhdove

Me dashnor tjetër, me bukuri tjetër duke kaluar.

Për të ardhmen më ke lënë errësirë

Mbresa të pakthyeshme u shtuan

Si duket, ti e ke harruar të kaluarën

Ato përqafime me lot gëzimi

Të nxitura kur gjithmonë fluturonim

Mbi kasollen tonë të dashurisë me shend.

Vëre dorën në zemrën tënde të lënduar

Kujtoji vetëm këngët tona të famshme

Kur rreshtur këngët edhe me valle i luanim.

Kjo ishte shigjetëgoditje për zemër

Kur ti shkove me dashnor tjetër

Të dëshiroj fat e vetme në lumturi jeto

Me dike tjetër që në zemër e ke

Por kujtoje edhe atë dashuri tonën

Që shkapërderdhë dikur e kishe.

ART DASHURIE

E dashur, ti art dashurie më je,

Silueta jote në brendi time figuron.

Flutur ere më je dhe e ndezur

Sillesh rreth e për çark meje

Pranë vizionit tim imagjinar.

Unë, i dashuri yt me dashuri e fjalë

Gufoj me thepa gëzimesh

Pranë teje, për më tej përpiqem

Që dashurinë time të thellë

Të ta fali edhe shpirtin tim të gjallë.

Shtrëngatat në ndërkohë

Shikimin tënd ma vodhën

Dhe besimin tonë të ndërthurtë,

Qenësinë time ma lënduan

Që me ty dashurinë e kisha strukturuar.

Kultin tënd paqësor gjithmonë

Ndërmend e kishe të ma dhuroje

Në ditët e ndërsjella paqeje.

Përballë mizorive të kohës

Ti e dashur më bëre krenar

Me atë bukuri tënden që ma fale.

Ne kultin tonë e krijuam

Në dashuri të përbashkët.

PLATEJA E YLLËSISË

E dashur...

Ke mundësi

Të veshësh

Pëlhurë ylberi

Të ndizesh...

Të fluturosh

Me krah engjëlli

Lart atje

Në mbretërinë e yllësisë

Dashuri të promovojmë.

DASHURIA KA EMËR

Të kam thënë se dashuria jonë ka emër.

Emrat e përzemërt i adhurojë shumë

Më bëjnë fatlum dhe krenar.

Emri yt ”KREONA” quhet

Me fjalë fikse, krenaria e jonë.

Ajo ka shpirt, ka edhe zemër

Ka zemër për mua

Zemra ime me vështirësi e sajoi

Kur lot të kthjellëta më rridhnin

Sepse plaga mbet e gërvishtur

Prej saj edhe gjak kullon.

Hëna e saj edhe fytyrën ma zbuloi,

Me një krah rrezesh nderi

Në thellësi zemre depërtoi.

E dashura nga të fshehurat e mia

Vërejti dy shigjeta dashurie

Edhe enkas zemrën ma pushtoi.

Rrinte e fshehur nën hark ylberi

Dashuria doli në shesh, për jetë më kaploi.

Jetën e dorëzova në duart e saj

Qenësisë sime ajo kurorë i vuri

Dashurinë me besnikëri ma fali.

Në kopshtin e dashurisë

Si vizitor besnik arritëm

Kopshtari nuk na pengoi

Me kushte besnikërie në dashuri

E vendosmëri sajuam jetën në vijim.

Read More

Prend BUZHALA: LIRIKA E DASHURISË, NJË DITIRAMB JETE TË POETIT XHEMIL BYTYÇI

  (Xhemil Bytyçi: “Kopshti i dashurisë”, përmbledhje me 101 poezi dashurie, Shtëpia botuese
‘’Bograni’’, Prishtinë, 2022) Kur e parapëlqen dhe e përdor shpesh e shpesh sintagmën lirike kopshti i dashurisë, Xhemil Bytyçi, mjek dhe poet, kishte parasysh që te formulimi i tillë lirik të përgjithësonte artistikisht gjendjet e pasura shpirtërore që t’i dhuron ndjesia e dashurisë. Kjo do të thotë që ai arrin t’i kuptojë e të depërtojë në thellësitë e këtij disponimi dhe këtij emocioni të bukur. Së bashku me përmbledhjen që vijn pas kësaj, këto vëllime përbëjnë një thesar të vërtetë të poezisë së dashurisë, duke e këndvështruar këtë ndjenjë nga një kënd sa vetjak, aq edhe nga ana e larmisë së motiveve e ideve. 1. Paradigma letrare: semantika e Kopshtit të Dashurisë Sado që në poezinë angleze poeti i njohur botëror William Blake ka një poezi me këtë titull, Xhemil Bytyçi, ndryshe nga poeti anglez që e përfundon këtë ndjeshmëri me rrethimin e dënueshëm e Kopshti i dashurisë ~ 209 ~ negativ (në vend të luleve, në atë kopsht ai sheh varre dhe ku harmonia mes natyrës, dashurisë e njeriut është e shprishur); Bytyçi, fare pa e lexuar Blake-un, këtë domethënie të titullit e të vetë poezisë e nxjerr nga të tjera burime, nga burimet refleksive, emocionale: Kopshtit të dashurisë koha përballë i njehsohet Aty për rreth lule me shumë ngjyra vështrojmë Mitet e dashurisë kanë arritur të dalin në shesh. Me vëmendje i vështrojmë shtigjet e kopshtit Narcisi e trëndafili supet nga trungu i nxjerrin Përbirohen gonxhet me petale të purpurta. nga këngët popullore të dashurisë dhe ato të artit letrar apo të skulpturës: Në cep kopshti është vendosur statujë Gur graniti e dy dashnorëve të përqafuar Të dashurve të tjerëve sytë të iu gdhijnë. nga ato biblike dhe mitike: Në këtë kopsht të dashurisë Parajsa e bukurisë sate gjendet Më bën të lumtur të kënaqem me ty. (...) Me vëmendje i vështrojmë shtigjet e kopshtit Narcisi e trëndafili supet nga trungu i nxjerrin Përbirohen gonxhet me petale të purpurta. Xhemil Bytyçi ~ 210 ~ apo nga ato të përvojës që t’i dhuron jeta: Me të prerë fatin kërkonim të na nxiste Sikur kohërave nga ditët e rinisë të ëndërronim. Në letërsinë tonë kemi dhe një ditiramb të bukur poetik himnizues me të njëjtin titull, sikundër është ajo e Çajupit “Kopshti i dashurisë” ku këndohet, me patos romantik, për miken e tij, gëzimet e kësaj ndjeshmërie dhe ku lulëzimi parajsor e të mirat e kësaj bote gjenden në vendlindjen e tij. Te ky vëllim janë 101 poezi që përbëjnë një tërësi poetike mbi dashurinë. Prirjen poetike për tërësi të tilla ai e ka shfaqur dhe realizuar në disa libra të përparshëm me lirika, kurse kësaj radhe vjen me dy libra të tillë: secili me nga 101 poezi! Por ndryshe edhe nga Çajupi, Bytyçi merr përsipër që Të dashurën e tij (nëpër vargje përsëritet apelativi lirik i personazhit lirik: E dashur), ndërthur, skundër e pamë, të tjera përvoja, vjen me një tjetër botë të pasur emocionale, jetësore e artistike në frymën e bashkëkohësisë. Në këngët erotike popullore të lirikës shqiptare e hasim shpesh e shpesh të kënduar kopshtin, si sinonim të së bukurës, dhe të përjetimit të emocionit parajsor (“Në nji kopsht n'ma t'bukurin n'Shkodër”, ose te kënga elegjiake aq e njohur, për Rrushe Rexhën: Kopshti i dashurisë ~ 211 ~ Ju , nër vorra , o, mos me m’ shti – e, Shtimni n’ bahçe, o, përmi shpi – e , Le t’ vjen Rrushja , t’ ëm kanë përmi – e , T’ ëm loton , o, me sytë e zi – e! Mirëpo, ndryshe edhe nga këndim elegjiak popullor dhe nga këndimi i tillë i tragjikes së dashurisë, te litika Xhemil Bytyçit nuk kemi protagonistë të vdekur apo që vdesin për dashurinë. Sepse ajo është përjetuar dhe kënduar në shumë trajta të tjera, me reminishencat që i përmendëm më lart. Do theksuar se me këtë titull janë kompozuar edhe këngë në zhanrin muzikor, siç janë ato të Sabri Fejzullahut apo të Ilir Shaqirit. Të gjitha këto krahasime dhe këto burime, i përmendëm për të pohuar edhe një parim tjetër krijues të autorit: se ai dëshiron, nga njëra anë, të qëndrojë në një shumësi traditash të këndimit erotik e dashuror, dhe, nga ana tjetër, të këndojë sipas mënyrës së tij: të shkruajë një ep lirik mbi dashurinë në dy vëllime, apo në dy tërësi poetike që sugjerojnë pafundësinë e kësaj ndjeshmërie dhe të këtij disponimi e përjetimi. 2. Numri engjëllor i poezive: etimoni shpirtëror i këndimit Këtë tërësi burimesh e këndimesh, ta sugjeron edhe semantema e numrit 101, si numër engjëllor në simbologjinë e numerologjisë, si numër fati apo i Xhemil Bytyçi ~ 212 ~ një ndryshimi e fillimi të ri. Së këndejmi, hasim nëpër këto vargje edhe një këndim engjëllor, aspak agresiv a të ashpër. Kur autori e përdor më se njëherë fjalën “sens” (në bashkëshoqërim me shprehje të fjalëve shqipe: ndjeshmëri, kuptim, gjakim etj. etj.), këtë gjithnjë e bën për ta fuqizuar mesazhin poetik që përcjell një qëllim jetësor, një pikësynim të qartë. Është, sikundër thuhet, numri që shënjon një zgjim i ri, i brendshëm, shpërthyes. Ky shpërthim lexohet që nga poezia e parë e deri te ajo e njëqindenjë-të. Është potenca krijuese autoriale që pikësynon të na mbushullojë me figura frymëzuese dhe motivuese, mu ashtu siç bën një ndikim pozitiv vetë ndjesia e dashurisë. Nuk është e habitshme përse nëpër vargje përdoren e këndohen fjalë të një rendi, si: gëzim (Gëzohem por assesi nuk hidhërohem; Ato përqafime me lot gëzimi; Gufoj me thepa gëzimesh/ Pranë teje; Ti moj zemër gëzoju ditës/ Që kur dashuria na lindi; Për ditën tonë të gëzuar; Gotën e gëzimit të mbushur me hare e ke; Gëzimin tonë mund ta shkrijmë në zjarr; Pranë teje shpirti im gëzon qetësinë; Në fole të gëzuara u mbështetemi; dashuria nuk njeh mote... Kërkon vetëm zemër gëzimplote; Të mbuluar ishim me rrjetë gëzimi; Duke i zgjuar epshet për këtë natë të gëzuar; Përballë botës, të dytë jemi të gëzuar) e përplot përdorime të tjera të ngjashme. Pothuajse, secilën hapësirë ai dëshiron ta mbushë me lumturi, ngazëllim e gëzim. Madje, pas çdo stuhie a furtune jetësore, subjekti lirik i këtij vëllimi dëshiron t’ia rinisë kësaj hapësire Kopshti i dashurisë ~ 213 ~ të mbushulluar me ditirambin e jetës. Çfarëdo që të ndodhë, sido që të jetë, ai e ka numrin e tij engjëllor, magjik, njëqindenjë, pikërisht pse psikja e tij e jetës mbushullohet me energjinë pozitive, me mirëqenien, me kujdesin për vetveten dhe në sprovimin e diçkaje gjithnjë të re, gjithnjë i hapur ndaj përvojave të jetës përballë vështirësive a sfidave: Dashuria me dorë nuk kapet, or i gjorë Për më tepër, ajo me kohë përvetësohet Në çast kur zemra e jote në thellësi ndjen Edhe kundrejt sfidave kur ato qëndrojnë. Duke e konceptuar poezinë e tillë si një gëzim jete, i krijohet përshtypja sikur përnjëmend do të ndodhin lëvizje pozitive në mbushullimin e dashurisë. Është ai potenciali emocional, shpirtëror, që e shpie në një rreth tjetër jo vetëm socializues të dashurisë, por edhe të jetës: për të flakur gjithçka të ligë nga ky sens i dashurisë, dhe për t’i mënjanuar shpirtra të ligë a njerëzit e tillë nga ai rreth. Për ta realizuar kohën e lumtur, moshën e lumtur, Më djeg kureshtja: kush je Dua kristal të pastër dashurie, Me mendje e shpirt të vija atje Pranë fytyrës hyjnore - shkëndijë lumturie. Xhemil Bytyçi ~ 214 ~ Ja, pra, një fjalë tjetër me rendin e saj fjalësormetaforik: lumturia. Tërësia e numrit të poezive, domethënia e tij shpirtërore, është njehsim i nxitjes së shpirtit. Subjekti lirik iu beson fuqive të epërme të dashurisë, pothuajse të barasvlershme me hyjnore. Nga realiteti të fshehur ishim Rruga na ishte e mbyllur Duheshe vetëm të fluturojmë Drejt shtigjeve hyjnore Tek caqet për ne të parapara. Madje, nga lidhja shpirtërore, e brendshme, me subjektin e dashurisë, folësi lirik i kësaj poezie që ligjëron gjithnjë në veten e parë, është edhe ndërlidhje me universin (poeti përdor shpesh fjalët univers, gjithësi, gjithnajë, vasion), si një shtegtim shpirti e ndjesie, pra, ndërlidhje e vënie marrëdhënies me objektin e tij lirik të këndimit dashuror, marrëdhënie që vë ekuilibër e harmoni. Tërësia e tillë sugjeron një etimon shpirtëror të fjalëfillesave të dashurisë a të burimeve të saj, në paradigmën motivore e tematike që e përmendëm në fillim. Është udhëzues i brendshëm që i sugjeron poetit për t’iu përkushtuar, në këtë kohë moshe, jetës së brendshme shpirtërore, dhe këtë më së miri e arrin nëpërmes këndimit të dashurisë. Mbase, lexuesit do t’i kujtohet edhe numri i tillë atomik i elementit kimik Mendelevit. Kopshti i dashurisë ~ 215 ~ Të gjitha këto asociacione artistike, burojnë nga poezia që, përveç frymëzimit, ngërthen edhe figurë të pasur, edhe intelekt krijues. Jean Moréas, poet, eseist dhe francez, pohon se "në art... të gjitha paraqitjet konkrete janë... ngjarje sensuale, roli i të cilave është të paraqesin farën e tyre ezoterike me idetë primitive" (Z. Moreas), e ku ideja shndërrohet në parim krijues të letërsisë moderne, nën ndikimin e ideve psikanalizës. Kësisoj, përsëritja e të njëjtave fjalë-tema, fjalë-ide, fjalë-figura etj., përgjatë gjithë librit, sugjeron përsëritjen e lajtmotiveve të dashurisë. Këtë tashmë e pamë te rrjedha asociative që zgjojnë kryetemat kopshti i dashurisë dhe numri 101. Poeti Henry Wadsworth Longfellow shprehet: “Kopshti është një mik që mund ta vizitoni në çdo kohë.” Nga këndvështrimit krahasues: poeti XChemil Bytyçi, sa herë ndjen nevojë të pikëtakohet me miken e tij, selit në poezi kopshtin e tij të dashurisë. Ndodh si në një sinestezi a në një “proces sinestezik” (“unifikimi i ndjesive- është një shoqërim subjektiv spontan i ndjesive të ndryshme të shkaktuara nga përvoja e drejtpërdrejtë e vetëm njërës prej tyre; mësimi dhe ndjenja me të cilën mund të përzihet ajo që perceptojmë me shqisat tona... Në literaturë, sinestezia përfaqëson një figurë stilistike të imazheve lidhëse që nuk vijnë nga i njëjti kuptim...”). Të lutem, tani me gjithë shpirt të them Kthehu ka vetja dhe merre drejtim drejt meje Xhemil Bytyçi ~ 216 ~ Të bëj thirrje dashurie të vërtet Eja përsëri të bashkëndiejmë Në dashuri të shkrirë. E, të jetosh në këtë kopsht dashurie, është njësoj si të jetosh në kopshtin e artit dhe të këngës, aty ku selitet e bukura dhe bukuria e emocionit. Ti mbaje veten, perëndeshë e dashurisë, Dëshira ime nuk kishte mbarim, Besoja se je thesar i bukurisë, Zemra më digjet, shuhem shqim. Mjeku dhe peoti Xhemil Bytyçi, ta krijon përshtypjen sikur i ka bërë të vetat thëniet e mjekut Debasish Mridha, i cili është edhe një filozof, poet dhe autor amerikan, si kërkues i të vërtetës së thellë. Ai thotë: “"Duaje natyrën sikur të ishte kopshti yt i dashurisë" apo: “Mendja nuk është një fushë e djerrë, por është një kopsht dashurie gjithnjë në rritje dhe gjithnjë në lulëzim". Një dashurues i tillë është edhe folësi lirik i kësaj poezie, mendja e të cilit lulëzon me frymëzime edhe në moshë sadopak të thellë. 3. Trajtat e këndimit të erosit E thamë që tek ky poet mungon qëllimshëm këndimi i dashurisë tragjike, sado që aty-këtu ka reminishenca të tilla vargjesh. Është lënë anash Kopshti i dashurisë ~ 217 ~ edhe këndimi i dashurisë së pamundur. Ndërkaq, lexojmë poezi të tëra në të cilat vijnë shumë vargje që e përjetëson dashurinë e idealizuar, atë të dinjitetshmen, të bashkëndjesisë, bukurinë e ndjeshmërisë së ndërsjellë, sensuale. Janë vargje të asaj lirike që shqipton marrëdhëniet jo vetëm midis dy të dashuruarve, por sikur ato të ishin marrëdhënie midis një perëndie a perëndeshe, aty ku bukuria nuk shteron asnjëherë: Ti mbaje veten, perëndeshë e dashurisë, Dëshira ime nuk kishte mbarim, Besoja se je thesar i bukurisë, Zemra më digjet, shuhem shqim. Dhe së këndejmi shpërthejnë vargje në lartësim të këtij universi të dashurisë: në dashuri mbretëreshë zjarri më ishe, ose: Tek Kopshti i Dashurisë diku në gjithësi Aty ku mund të gjendet mbretëria e dashurisë. Nga ana tjetër, shpesh e shpesh nëpër vargje subjekti lirik që ligjëron në veten e parë, ai vetveten e quan mbret: Oh! Për më tepër dëshiroj të bëhem Mbret mbi qëndrimin e saj mbretëreshë Për të krijuar pushtetin me dashuri. Xhemil Bytyçi ~ 218 ~ Ligjërimi në veten e parë i mundëson të shpalosë këndimin intim. Kurse folësi lirik i drejtohet vetes së dytë, objektit të këndimit, të cilës ndodh që ndonjëherë ia jep edhe fjalën. Në këso rastesh, të krijohet mbresa sikur te fillesat e dashurisë mbi tokë, si asociacion i Kopshtit të Edenit biblik, apo si te kozmogonia e lashtë, aty ku u shfaq shkrimi i parë para pesëmijë vjetësh, në Mesopotami, kur në pllaka prej balte shkruhet për dashurinë midis perëndisë Apsu dhe perëndeshës Tiamat, nga të cilët lindën perëndi të tjera. Te kjo poezi bytyçiane kështu këndohet, porse gjithçka është kaq tokësore e kaq njerëzore. Ashtu siç ka si në letërsi në e moçme, në lashtësi, apo në krejt krijimet e dashurisë, edhe te ky poet ka shumë vargje dhe lirika që na tregojnë se sa e fuqishme është lidhja e dashurisë midis dy qenieve njerëzore, si protagonistë lirikë. Që te poezia e parë, siç e pamë, ai e këndon dashurinë e lartësuar ideale: Ishte kohë ideale për ne të dy Kur ndjenjat me lot i zbutnim Që pjella e dashurisë të na mbisundonte Të përmbushur me ide të përplota. Këndohet, pra, si gjendje e situatë e përsosur. Sado që idealja, përsosmëria na shfaqen si adhurim i pafund ndaj njëri-tjetrit, me atribute cilësie të panumërta; ani se jeta reale ngërthen realitete të tjera, shpesh dramatike; kjo bëhet me gjakimin a Kopshti i dashurisë ~ 219 ~ dëshirën e zjarrtë: se si duhet të duket e të realizohet dashuria. Ndodh njësoj si te ata personazhet e romanit “Dashuria në kohët e kolerës” të Gabriel Garcia Markezit, ku personazhet e dashuruar thonë njëri-tjetrit se dashuria e tyre është qiellore e ku i dashuruari e konsideron të dashurën e vet krijesë të përsosur. Kësisoj diku kah poezitë që fillojnë me numrin gjashtëdhjetë, vijnë një varg lirikash të bukura, me frymëzim të lartësuar siç janë poezitë “Kohë gjakftohtësie”, “Peizazhi në muzg”, “Sytë xixa brilante derdhnin”, “Mbi mëkate trëndafila vendosëm”, “Një re qan për ty”, “U shkrep një shigjetë dashurie”, “Dashuria është thesar”, “ditë e kremte na ishte” apo “Tek bregu para diellit tonë”. Janë lirika ku lirizmi shfaqet me prirjet më të mira krijuese. Te kjo e fundit, eksklamacionet lirike shndërrohen në kadencë gjakimesh e përsiatjesh: O zemër, o shpirt, o dashuri Plot me epsh i mbushur jam I gëzuar kërkoja të marr rrugën Edhe përtej kodrës së Diellit Të e kërkoj botën e shpirtit tënd Të arrijmë tek bregu i përbashkët Nga aty ku pëllumbat fluturojnë. Sikundër shihet, janë edhe lirika që, përpos magjisë së këndimit e shpërthimeve të vrullshme, na drejtojnë kah motivet e tërheqjes fizike, erotike dhe Xhemil Bytyçi ~ 220 ~ madje, edhe kënaqësisë trupore, seksuale. Të dashuruarit nuk reshten ndaj njëri-tjetrit. Nga letërsia aty-këtu sensuale, autori kapërcen te motivet a lirika e mirësjelljes e ku protagonistët, si në shoqërinë e dikurshme të fisnikëve, është dashuri e ndërsjellë. Thelbi i gjithçkaje është dashuria, sado që protagonistët e kësaj poezie sikur duken të vetizoluar nga bota, sikur asgjë tjetër nuk iu intereson, përpos ndjenjave të tyre dhe botës së tyre të brendshme. Ja si poetizohet ky thelb si koncept lirik: Që në brendi ke thelb të artë ke dhe erë Të këndshme që zemrat i mahnit. (...) Vendosëm të hulumtonim Dashurinë tonë në thelb Nga se gjendeshim përballë fatit enigmatik. Jo vetëm numri 101, dhe jo vetëm motivet në shumë trajta, por edhe bollëku i metaforizimeve e thënieve diskurzive, aty-këtu me tone eseistike, na sugjerojnë se dashuria është një burim që nuk shteron asnjëherë së kënduari në poezi. Në këtë mënyrë, pothuajse në gjithë vëllimin mbizotëron një të folur intim, një ligjërim intim që lidhet vetëm me botën e brendshme të protagonistëve të dashuruar. Herën tjetër poeti na e krijon mbresën e të folurit telepatik midis dy qenieve që ndiejnë Kopshti i dashurisë ~ 221 ~ njësoj, sado që nuk mund të gjenden afër njëritjetrit e që arrijnë të zbulojnë gjithçka për njëritjetrin. Madje, shprehja përemërore e përemrit të pakufishëm njëri-tjetri (njëri-tjetrin, njëri-tjetrit), përsëritet bukur shumë nëpër vargje, për të sugjeruar këtë lidhje të pashkëputshme midis dy vetash, të dashurës dhe protagonistit lirik të dashuruar. Aty lexojmë ngrohtësinë e emocionit, dehjen pas erosit, përzemërsinë e marrëdhënieve, por ndodh të lexojmë ndonjëherë edhe mospajtime, kundërshtime, largime... dhe përsëri etja e pashuar për t’u afruar. Lexojmë ndonjëherë edhe dhimbjen e tyre, ndonëse ata i mbisundojnë ato, sikur ata e bëjnë betejën e jetës së tyre që ato asnjëherë të mos ndodhin. Sado që vijnë ndonjëherë ndarje, harresa, kotësi, largime, megjithatë malli mbetet lektisje që s’ka të sosur. I dehur pas madhështisë së kësaj ndjesie, ai dehet edhe pas joshjeve të erosit. Kur poeti vargëzon e përdor edhe fjalë si eksitim, seks, sensuale, joshje trup-ndjellëse, epsh etj., ai dëshiron të na thotë se përvoja e jetës që mbështeten në kategorinë e sensuales, na mëson se dashuria dhe erotizmi nuk ndryshojnë, ashtu siç e kanë kuptimin e tyre i-fisnikërues, ripërtëritës, riprodhues. Erosi është si një perëndi që vë ekuilibër në jetë (“Dhe erosi u shkri në kënaqësi”, apo: “Mes dashurisë dhe erosit/ U gjetëm në botën e pafund”). Xhemil Bytyçi ~ 222 ~ 4. Në përfundim: rëndësia e tematikës së dashurisë Autori nuk bie asnjëherë në nivelin e letërsisë pornografike, për ta lënë anash përmasën estetike. Shijimi i jetës erotike nuk përbën ëndërr mëkatare, pra nuk është i huaj për njeriun, sidomos për qeniet e dashuruara. Është kërkesa letrare për t’i thyer tabutë, ashtu siç ka me bollëk në letërsitë moderne të popujve të zhvilluar. Poeti ndien nevojë të ligjërojë poetikisht për dashurinë rishtas e rishtas. Edhe bota sotme letrare, postmoderne, nuk i reshtet këtij motivi të përjetshëm. Kudo e kurdo subjekti lirik ndien nevojë ta shkrijë unin personal me subjektin e kënduar, kurse këndimin intim ta shqiptojë me frymë të magjishme lirike. Vetë jeta është një këngë lirike dashurie. Jeta më riktheu Në pikënisjet e dashurisë së filluar Ose: Jeta varkë e sigurt na u bë Me valë dashurie lundronim Deteve e oqeaneve Deri në kohë të përjetësisë. Kopshti i dashurisë ~ 223 ~ Autori nuk ndien nevojë ta problematizojë esencën e kuptimit të dashurisë, as të shtrojë pyetje filozofike për të. Këtë vëllim dhe vëllimin tjetër, në vazhdim po prej 101 poezish, mund t’i lexojmë edhe nga një intencë autoriale: se tematika e dashurisë në letërsi jo vetëm që është kënduar gjithmonë, por ajo ka qenë dhe mbetet gjithmonë e rëndësishme për artin letrar. Ndodh kjo për faktin se dashuria është ndjenja më e pastër, më sublime (“Mbi mua fytyra jote më sublimja ndriçon”, ose: “Të fitosh një shpërblim shpirti/Të jetë dhuratë sublime e jetës”). Është ndjenja më e bukur (“Ti më ishe virgjëreshë e parë/ E bukur dhe e përkryer” ose: “Zoti lule jete për mua të fali/ Lule të bukur me plot ngjyra”). Është ndjenjë e përjetshme (“Do të kujtoj i heshtur përgjithmonë”, “Fatin e pashmangshëm e kërkoja/ Për gjithmonë të na shndrisë”). Është fuqi e vërtetë që ka vendin e saj të nderit në altarin njerëzor (“Dashuria është ndjesi aq e thellë, djeg,... Eksplodon si vullkan i fuqishëm”, apo “Dashuria është Perandori e nxitur Ajo më e fuqishmja në botë.”). Me një fjalë, ashtu siç thotë Shën Pali: dashuria nuk mplaket asnjëherë. As poeti nuk mplaket në shpirtin e tij, sepse mbetet i ri përherë. 

 Dhjetor 2022

Read More

Hejza: KUR E HUAJA BËHET ME AFËRT SE E JONA!

Kur bëhet fjalë për letërsinë, gjithandej dëgjohet se autorët shqiptarë lexohen fare pak, ndaj dhe
botuesit shumë më tepër janë të koncentruar në përkthimin autorëve të huaj, përkatësisht të atyre të cilët qëndrojnë lartë në bursat e shitjes.

Pra, përkthimi i veprave të huaja është bërë një biznes me leverdi, por që në shtigje më të gjata, mund të jetë i rrezikshëm, sepse pikërisht përkthimet sikur e mbulojnë atë që është prodhim shpirtëror shqiptar.

Po çfarë kanë autorët e huaj me tepër se shumë shkrimtarë tanë, veprat e të cilëve vërtet janë cilësore, por që akoma nuk e kanë gjetur tregun e vërtetë apo të përafërt me ata autorë, të cilët përkthehen nga shtëpitë botuese shqiptare jo për ndonjë vlerë të veçantë, por thjeshtë për çështje materiale.

Natyrisht, tregu është i ashpër dhe konkurrues dhe në këtë drejtim, ashpërsia është diçka që nuk evitohet lehtë. Mbi të gjitha, në këtë ashpërsi, rol dominues ka marketingu, një fuqi kjo që edhe “buburrecin ta bën elefant”, përkatësisht edhe një paçavure letrare ta bën, siç thuhet, bestseller. Dhe, është shumë normale, që nën ndikimin e këtij marketingu të ashpër, të bien edhe botuesit shqiptarë, të cilët angazhojnë përkthyes cilësor, për t’ia sjellë lexuesit shqiptar një vepër me atributin “bestseller”, gjithnjë me një përgatitje cilësore të shprehur përmes dizajnit mjaftë tërheqës.

Ndaj dhe është e qartë se përse autorët shqiptarë kanë mbetur nën hije e autorëve të huaj që, po kështu, edhe nëpër libraritë tona kanë lënën nën hije autorët shqiptarë. Nuk janë edhe gjithaq politika të gabuara të botuesve shqiptarë, sa të shteteve shqiptare, të cilat nuk gjejnë një mekanizëm për ta përmbysur këtë trend të rrezikshëm jo vetëm për letërsinë shqiptare, por edhe përgjithësisht për kulturën shqiptare, e cila gjithnjë e më shumë është në presionin e ndikimeve të jashtme, që tashmë kanë filluar ta zbehen identitetin tonë kombëtar. Një dukuri e këtillë është e dukshme edhe në teatrot tona, ku autorët shqiptarë prezantohen vetëm në mënyrë simbolike, pastaj në muzikë e në shumë sfera tjera. Pra, e huaja po na bëhet me e afërt se ajo që është e jona, e shpirtit tonë, e gjuhës tonë, e realiteti shqiptar. Prandaj debati për botimin e letërsisë tonë përballë letërsisë së huaj, do të duhej të ofronte një zgjidhje adekuate për t’i kthyer disa gjëra aty ku e kanë vendin. Nuk duhet të lejojmë që e huaja të bëhet përditshmëri e jona, sepse është me pasoja të rënda dhe të pariparueshme....

Read More

 

URIMET E POETIT SKËNDER SHERIFI PËR FESTAT E FUNDVITIT 2022! 

Të dashurit Miq dhe
Mikesha të nderuar, Me rastin e Krishtlindjeve dhe Vitit të ri 2023, më lejoni t'ua uroj në këtë fund viti, paqe, harmoni, dashuri, lumturi dhe së pari me shëndetin në top nivel. Një festë Krishtlindje të bukur mes të afërmve tuaj, në mirëkuptim të plotë me veten tuaj dhe me të tjerët, nën bekimin e Zotit dhe të forcave qiellore misterioze. Pavarësisht mendimeve dhe besimeve tona, jemi pjesë e humanizmit planetar dhe jemi këtu mbi këtë tokë, për t'u kuptuar sa më mirë mes veti dhe për ta respektuar lloj-llojshmërinë e jetës dhe ekuilibrin planetar. Festat e çdo besimi janë aty për të na bashkuar në një energji pozitive dhe konstruktive dhe për të na mundësuar për të ndarë diçka të mirë e të bukur mes nesh ... ajo është simbolika e tyre në esencë! Dhe unë jam i gatshëm për t'i festuar të gjitha festat e mundshme të besimeve tokësore, nëse na sjellin një mjedis të mirë, një ndjenjë harmonie dhe një dozë humaniteti suplementar. Pra, gëzuar Krishtlindjen, miq dhe mikesha të dashur! PEACE AND LOVE! Po ashtu, ju a uroj vitin e ri 2023 me plot suksese dhe lumturi në jetën tuaj. Me shpresë, që t'i realizoni të gjitha dëshirat dhe ëndrrat tuaja themelore mbi këtë tokë. Me një fjalë, ju uroj përzemërsisht atë çka i uroni ju vetvetes dhe familjes suaj. Viti 2022 që po na ikën ka qenë mjaft i komplikuar me luftën e Ukrainës, me problemet ekonomike dhe sociale, të lidhura me krizën e madhe energjetike në Botë, me çrregullimet ekologjike dhe klimatike, me tentacionin e ekstremizmit totalitar, me mjegullimet dhe intolerencën globale mes disa popujve, verbërinë, absurdin, çoroditjen, mos respektin e vlerave esenciale të jetës njerëzore, etj. ... Gjithë kjo na tregon se duhet sa më urgjentisht për ta ri gjetur busullën tonë etike dhe njerëzore mbi këtë tokë, rrugën e dialogut, marrëveshjeve paqësore brenda një drejtësie elementare për të gjitha palët, mirëkuptimin dhe pranimin e njëri-tjetrit me çka jemi dhe me çka na dallon ... Sepse, tek e fundit jemi mbi këtë tokë, për ta kuptuar vetveten së pari, por edhe për ta kuptuar njëri-tjetrin, për të ndarë diçka mes veti dhe për t'u kompletuar përmes këtij dialogu të sinqertë, humanist dhe paqësorë. Duhet që t'i ri fiksojmë gjithë së bashku disa parime esenciale, disa norma, rregulla, principe dhe vijë drejtuese, disa logjika mendimi dhe veprimi dhe për t'iu përmbajtur. Duhet që ta rivendosim një hierarki vlerash në të gjitha fushat e jetës dhe së pari në dituri, shkencë, teknologji, arte dhe letërsi dhe për ta zhvilluar në maksimum analizën e thellë kritike, skanimin dhe dekodimin e informacionit dhe kulturën filozofike dhe psikologjike, që i mungon Kombit tonë, por edhe ajo që unë e quaj spirituale, teologjike, gjithë ajo pjesa po themi orientale e shenjave, energjive, valëve, antenave, ose e botën pak më paralele. Sepse, nëse ekziston logjika puro e tipit matematik, racionaliteti alla Descartes, çka është baza ... Unë e di, nga eksperienca ime jetësore, nga përvoja e gjatë dhe e pasur që kam pasur nëpër botë, nga fakti që jam edhe poet me disa dhunti speciale ... që ekziston edhe bota e fshehtë, mistike, irracionale, simbolike, që lidhet me kode dhe alfabete të tjera dhe që i shpëton komplet shkollave racionaliste. Dhe unë si Njeri tokësor dhe gjysmë qiellor, jam për t'i lidhur dhe kombinuar këto dy botë mes veti e jo për t'i mohuar apo ekskluduar. Tani, ju uroj vitin 2023 me një shampanjë franceze, një shishe verë Bordeau nga Kështjella Château Margaux e vitit 2016 - me një pjekuri maksimale ... ngaqë, sipas Bodlerit, shpirti i saj këndonte brenda shishes ... tani duke e qellur, do merr frymën e duhur dhe do çelet dalë nga dalë, duke na i ofruar parfumet e saj delikate. Në shëndetin tuaj, Zonja dhe Zotërinj dhe ju përqafoj të gjithëve. Bonne Année 2023 ! Skënder SHERIFI Bruksel, me datën 20 dhjetor 2022 P. S. Me këto urime personale ju dërgoj edhe adresën e internetit: http://sherifis.byethost10.com/shkrimtar/ të cilin ma ka rregulluar miku im zoti Agron Pullumbi, ku mund të gjeni informacionin kryesor mbi mua dhe krijimtarinë time artistike. Pra, është një lloj kartëvizitë, një prezantim mjaft i komplet dhe i qëlluar, për gjithë ata individë, që nuk më njohin siç duhet, apo tepër sipërfaqësisht.

Read More

Kujtim STOJKU: "PËRRALLA PËR ATDHEUN" CIKËL POETIK

Më tregoni një përrallë për atdheun,
I cili mbijetoi nga stuhitë e detit,
Nga djajtë që pështynin vetëm zjarr,
Që si papagaj gëlltisnin vetëm perla,
Që e tallnin atë zot që quhej djall.
E di se për këto që them shqetësime do t`kem çdo hap,
Shoh një labirint t`pafund dhe rrugëdalje,
Unë s`kam frikë nga këta që tregojnë përralla,
Që kur i tregojnë kthehen në një përbindësh,
Dhe këtë përbindësh po ta mbajti ec e mbaje.
 
Aman, të lutem më trego një përrallë,
Që kur na përqafon se si na e zë frymën,
Premtimet t`bëjnë të përdalë se si e mban,
E prandaj Atdheu ka gjithmonë dimër.
 
Më trego një përrallë që të më bëjë t`qajë e të ulërijë,
Si një kafshë e plagosur më n`fund ato t`bashkohen,
Si fëmijë t`humbur që n`këtë labirint takohen rastësisht,
E pastaj me njëri - tjetrin gjithë mall përqafohen.
 
Spas përrallës fundi gjithmonë është i lumtur,
Njëherë e një kohë ne dhamë jetën për dashurinë dhe lirinë,
Më qafsh më thuaj se kjo përrallë sot nuk besohet,
Sepse përrallat janë të rreme ne këtë të gjithë e dimë…

 
PENA E THYER

Sipas rastit, ulesha që vargjet t`i shkruaja në letër,
Por befas një dorë më preku në supin tim,
Me mundim t`madh u mundua të lexonte,
Dhe tha i habitur: “O bo bo, ç`qenka kjo kulshedër”,
Këto që lexoj janë t`vërteta apo po m`bëjnë sytë e mi!
 
Ktheva kokën i përhumbur n`mendimet e mia,
Pashë se muri ishte plasaritur dhe fillova t`shkruaj përsëri,
Dëgjoja rënkime, oh sa e rëndë ishte dhimbja,
Kur në t`çarën e murit një pemë çeli gjethe,
E unë ndjeva gëzim në shpirt.
 
Mbi skrivaninë time librat rrinin të përhumbura,
Pemës që sapo çelte mundoheshin t`i kapnin zërin,
Dora ime tundej në ajër t`kapte një degë, kjo ishte më e bukura,
Kurse tingujt e saj thellë në shpirt më therin.
Ashtu siç isha i ulur mbylla sytë,
Dëgjoja thirrjet e pemës që lenin një oshëtimë,
T`gjitha fjalët një nga një n`grushtin tim i mblodha,
E më pas unë i kisha të gjitha n`kujtesën time,
Pranë atij lumi që rridhte nëpër mur me rrapëllimë.
 
Më pas, unë hapa sytë dhe pashë atë që s`do ta besojë askush tjetër,
Në letrën që kisha para, lumi vërshonte me tersëllimë,
Imazhet u zhdukën e s`e pashë më kulshedrën,
Ju betohem or miq, s`munda ta shkruaja më poezinë…

FILOZOFIM I ÇASTIT

Kanatat e dritareve mbyllen si qepalla,
Hijet e qenëve rrugaçë bëjnë zigzag,
Me ngadalë kompozojnë një muzikë,
Dhe më pas kalojnë përmes rrugës,
Duke kërkuar një kockë, lehin ham - ham.
Ata për njeriun janë Diogjeni i përjetshëm,
I cili rri përgjumur nga filozofitë cinike,
Ku makinat kalojnë me këngë sirenash të dritës,
Pa fjalë trumbetuese,
Kurse rrugët si arterie të lira,
Thërresin me gëzim agimin.
 
NJË DITË

Një ditë unë do të këputem si gjethja n`vjeshtë,
Frymë s`do të marr më e gjethja s`do të nxjerrë oksigjen,
Qielli përreth do t`jetë i skuqur, do të digjet si eshkë,
Do t`ketë një dyshim për detin, shumë larg prej këtej.
Befas, do të bierë një e tmerrshme errësirë,
Me vargjet e mia një pëllumb i bardhë do t`ia marrë këngës,
Duke gugatur do t`i shkruajë notat me sqepin e tij,
E unë përsëri i vetëm s`do të jem,
Do t`vazhdojmë t`këndojmë të dy me fjalët që burojnë prej zemrës.

SHITORJA E PAQES

Pa shkuar ora 23⁰⁰ fillojnë telefonata për prishjen e qetësisë,
Oficerët e zbatimit t`ligjit turren për t`vertetën e shqetësimit qytetarit,
Në klubin “Bisha kthehet në njeri”, u serviren klientëve paqe,
Nën avujt e alkoolit gjysmë lakuriq betohen,
Jargaviten për ditën e pavarsisë,
E me njëri tjetrin puthen dhe kafshohen.
 
Gjithë elegancë pronari na thotë se shet vetëm paqe,
Dhe këtë mall që unë shes nuk është i ndaluar me ligj,
Të puthen, t`bëjnë seks nën muzikën e altoporlantëve,
Është malli më i çmueshëm që unë e shes më lirë,
Në ditën e pavarsisë, këtë si bujar i madh e jap falas për t`gjithë.
 
Ju lutemi zotëri uleni volumin se qytetari paguan taksë për qetësinë,
Mos ia ngre deri n`qiell zërin altoporlantit,
Nata tashmë e ka hapur vellon e zezë,
A s`e shikon se perdja ka filluar me u dridhë,
Me të vërtetë aq i lartë është zani,
Sa ju betohemi me dorë n'zemër për Skëndërbeun,
Këtu tek ju na ka sjellë kujtimi i tij.
 
Edhe unë ju betohem në emër të Zotit dhe flamurit,
Po n`këtë jetë m`ka qëlluar të jem fatkeq,
Por po ju betohem me fjalën e burrit,
Se unë s`mund të jetoj pa paqe, kjo është e vërtetë.
 
Tashmë, mendoj se gjithkush e di se është fare e qartë,
Se në t`ardhmen paqja duket se do t`jetë një mall shumë i rrallë,
Do të jetë më e domosdoshme se sa uji i kulluar dhe ajri i pastër,
Prandaj gëzohuni dhe dëfreni me këtë të lirin mall
që kurrë s`është shitur më parë.
 
A s`keni dëgjuar se çfarë flitet sot, s`besoj se është një përrallë,
Thonë se epoka e revolucioneve ka mbaruar,
Se për t`mbushur stomakun dikush duhet ta shesë paqen,
Një tjetër jeton dhe ngrihet n`majat e pushtetit me brekët nëpër kamë.
 
Por unë n`këtë ditë të shenjtë të flamurit,
Vendit tim gjithmonë i jam mirënjohës,
Ku çmimet janë rritur e na përdorim kamxhikun dhe hurin,
Të lutem zotëri a më shet dhe një orë paqe, sado e shtrnjtë t`jetë,
Se ti e sheh se si shitet sot pa pikë turpi nderi i burrit…

SHËNIME

Zakonisht dy ditë në javë punoj gjithë natën,
Ku udhëtoj duke vëzhguar labirinthet e saj,
Dritat gjunjëzohen para saj sepse është shumë e errët,
Kurse mua ajo më duket si një kafshë.
 
N`agshol, në dritaren time ajo le frymën e saj,
Mes të dridhurave nga të ftohtit shikoj pemët,
Në xhamin e mjegullt me gishtin tregues shkruaj,
Kalimtare vetëm një fjalë…

MJESHTRI I VEÇANTË

Ai kishte një mjeshtëri të veçantë,
Ai bënte vetëm pasqyra ku veten e shihnin t` gjithë,
Llahatrisë i shtohej më shumë tmerr,
Dhe për bukurinë kishte më shumë bukuri.
Unë vrapova rrugëve i dalldisur,
Rrëmbeva hënën e argjendtë dhe ika si i krisur,
Qiellin pashë t`reflektohej në pasqyrë,
Çatitë i shihja t`hidhnin valle si pula të therur,
E unë ndjeva trishtim në shpirt.
Pasqyra sa herë hyn në një shtëpi tjetër,
Fytyrat e njohura patjetër që do t`i fshijë,
Për t`kaluarën e tyre ato s`flasin asnjëherë,
Banorët e vjetër nuk i tregojnë, të heshtura rrinë.
Disa njerëz kanë një fantazi të çmendur,
Ato si marrin pushtetin ndërtojnë vetëm burgje,
Kanë kënaqësi të madhe aty kur e burgosin njerinë.
Kurse unë ndërtoj vetëm pasqyra,
Kësaj lemerie i shtoj më shumë tmerr,
Për bukurinë më shumë bukuri prandaj na buzqesh fytyra,
E hëna derdh rrezet e argjendëta të saj mbi ne.

JO DHE PIKË

Natyrisht,
ju nuk parapëlqyet t`më pyesnit për preferencat e mia,
Sipas trurit tuaj bosh kishit vetëm një qëllim për t`kapur pushtetin,
Kur ju thashë se kam një dëshirë se vetëm yjet dëshëroja të shihja,
Sesa t`nënshkruaja urdhra që kur zbatoheshin ishin krejt vjedhje.
Kur i dëgjuat këto fjalë nofullat ndaluan së përtypuri mishin e pjekur,
Gota e kristaltë plot me verë në dorë ngriu,
- Si është e mundur - tha duke shqyer sytë – apo s`dëgjova mirë nga veshët,
Një rasti të tillë si mund t`mos e pranojë njeriu?
Po! Thashë duke trokitur me të gotën e verës,
Kam dhe një dëshirë tjetër që s`e ke dëgjuar më parë,
Dua të dëgjoj murmuritjet e luleve kur ua vjedh erën,
E ata në lulishte duke nusëruar të thonë “Është ai”,
Sesa t`shohësh një bandit duke qëlluar me armë.
Po mor po! Qëllon me armë mbi një njeri,
Ndoshta ajo tytë arme drejtohet për t`më vrarë dhe mua vetë,
Kjo është arsyeja që propozimi juaj më neverit,
E pushtetar i tillë mos u bëfsha kurrë, asnjëherë…

 

Read More

Kujtim STOJKU: MARENGLEN KASMI DHE LIBRI I TIJ: “MARRËDHËNIET SHQIPTARE - GJERMANE”

 

Ne kemi nevojë për historinë, por nevoja jonë për të është e ndryshme nga ajo e një përtaci të përkëdhelur në kopshtin e dijes. […] Kjo është ajo që ne na duhet në jetë sepse na mëson se si duhet të veprojmë…

Fridrih Niçe

Libri i Marenglen Kasmit “Marrëdhëniet Shqiptaro - Gjermane në shek e XX - të”, botohet në një kohë kur shumë koka janë të nxehta për çështjet e historisë. Mirëpo profesori Marenglen Kasmi me një vullnet të çeliktë, për rreth shtatë vjet hulumton në arkivat gjermane duke i dhënë lexuesit një vepër dinjitoze historike larg këtyre kokave të nxehta që gjoja bëjnë sikur shkruajnë historinë, por më tepër ato përhapin mjegullnajë se sa hedhin dritë mbi ngjarjet politike të kohës. Këtë mjegullnajë e shpërndan Marenglen Kasmi duke sjellë para lexuesit fakte, prova dhe dëshmi të nxjerra nga arkivat gjermane që për herë të parë shohin dritën e botimit. Historia në fund të fundit është një shkencë e cila do përkushtim  për të zbuluar të vërtetën. Ajo si një shkencë humane në kërkimin e saj shkencor thotë gjithmonë të vërtetën duke u bazuar në dokumenta, ngjarje që janë zhvilluar, pasqyron veprimtarinë e personazheve të ndryshme të kohës që nuk është e lehtë t`i vërtetosh. Por, pikërisht këtu dallon edhe puna shkencore e historianit sepse historia nuk mund të bëhet eksperiment laborotorik si në shkencat ekzakte.

Para viteve 90 historigrafia shqiptare e shihte në një këndvështrim tjetër politikën nacionalsocialiste të Rajhut të Tretë, dhe në këtë libër na vjen një këndvështrim tjetër në aspektin historik.

Në historinë e para viteve 90, brezi im ka mësuar se Bismarku është shprehur se “Shqipëria është një nocion gjeografik”, gjë e cila sipas dokumentave në arkivat gjermane një gjë e tillë nuk është e vërtetë, por shprehja e tij është “Who is Europe”: “Qui parle Europe a tort. – notion geographique”.

Profesori, në punën e tij shkencore na jep një shikim tërsor të politikës nacionalsocialiste gjermane për vitet 1933 -1939 për tërë Europën e cila konsiderohet si një vazhdim i politikës së jashtme të republikës së Vajmarit. (f - 41)

Në libër jepet edhe një analizë historike shkencore se pse kjo politikë pas vitit 1933 u përpoq më tepër të ishte një levë ekonomike e përdorur në mënyrë konstituive, dhe jo këto territore të zotroheshin përmes ekspansionit të dhunshëm ushtarak... Megjithatë, është po kjo periudhë që Gjermania ndërhyn me sukses në Europën Juglindore.

Që kur u caktuan kufijtë e Shqipërisë, Gjermania dërgoi përfaqësuesin e saj Julius Winckel pranë KNK-së sepse kishte parë që KNK - ja po i tejkalonte kompetencat.

Më pas ngjarjet historike do të zhvilloheshin me shpejtësi derisa për formimin e shtetit Shqiptar do të caktohej Princ Vidi, një princ gjerman që për klasën politike gjermane ishte dyshues ku nuk munguan nga deputetë gjerman kritikat e ashpra.

Por në këtë vepër historike jepen detaje të panjohura për këtë periudhë të historisë, si dhe njëkohësisht dalin në dritë figura historike shqiptare që bëjnë të pamundurën që ta pengojnë  Princ Vidin në punën e tij, të cilët punojnë kundër ngritjes së shtetit Shqiptar dhe pa brejtien më të vogël të ndërgjegjes këta njerëz të paskrupullt shesin gjithçka dhe i shërbejnë çdo kujt për të realizuar ambiciet e tyre. Për këta lloj njerëzish kombi nuk është asgjë tjetër vetëm se një allishverish ku mund të luash me paturpësinë më të madhe për të realizuar qëllimet e tua.

Mbledhja dhë rënditja e fakteve në këtë libër natyrisht që kanë të bëjnë me punën e historianit si shkencëtar. Historiani e di shumë mirë se në detyrën që i ka vënë vetes nuk e ka të lehtë, por vështërsitë me punën këmbëngulse tejkalohen. Ai bazohet vetëm mbi fakte dhe dokumenta të shkruara nga ku edhe vepra historike tashmë që është në dorë të lexuesit flet si një dëshmi për kohën kur janë zhvilluar ngjarjet. Marenglen Kasmi në punën e tij shkencore e sheh historinë si term që kombinon ontologjiken me atë epistemologjike për aq sa i referohet të kaluarës dhe paraqitjeve tona të së shkuarës. Duke qenë se ne kemi akses në të kaluarën vetëm përmes paraqitjeve të saj, metodologjia historiografike ngjall domosdoshmërisht pyetje të adresuara nga filozofia e historisë. Pyetje të tilla kanë të bëjnë me natyrën e përkohshmërisë historike, e shoqëruar në mënyrë thelbësore me disa nocione të drejtimit të mundshëm të historisë dhe të temës së duhur të shkrimit të historisë. Këto nga ana e tyre përcaktojnë se si një historian e koncepton raportin midis të tashmes dhe të shkuarës, kuptimin e mundshëm të historisë njerëzore, mundësinë e objektivitetit dhe rolin e interpretimit të ngjarjeve përmes fakteve të mbledhura.

Në libër, autori si historian na ka dhënë ngjarje nga jeta e personazheve të kohës që lexuesin e lënë me gojë hapur. Historiani na sjellë krejt të gjallë një fragment bisede të Dom Nikollë Kaçorrit dhe Esat Pashës. Dom Nikolla i thotë Esatit:

“Nëse do të kisha fuqinë përkatëse, unë do të çoja në litar tre shqiptarë: Ismail Qemalin, Prenk Bibë Dodën, dhe të tretin…Ekselencën tuaj”. Esat Pasha qeshi dhe iu përgjigj Dom Kaçorrit: Për dy të parët jam dakord me ty, sepse nuk do të ishte një humbje e madhe, për më tepër që ata po u afrohen të tetëdhjetave, por ki mëshirë për mua, sepse jam akoma i ri”. Më pas Esati u ngrit dhe duke u larguar i hodhi Dom Kaçorrit një shikim tallës, si për t`i thënë që të vazhdonte të krijonte iluzione, sepse, që të varësh dikë, duhet së pari ta bësh zap atë”. (f - 70)

Historia është rrëfim. Nga një rrëmujë e plotë vjen rënditja e ngjarjeve sipas kohës që janë zhvilluar. Ne kërkojmë të kuptojmë të kaluarën duke përcaktuar dhe renditur “faktet”; dhe nga këto rrëfime shpresojmë të shpjegojmë vendimet dhe proceset që formojnë ekzistencën tonë. Ndoshta ne madje mund të nxjerrim modele dhe mësime për të udhëhequr por kurrë për të përcaktuar, dhe kjo mund të jetë një nga përgjigjet tona ndaj sfidave me të cilat përballemi sot. Historia është studimi i njerëzve, veprimeve, vendimeve, ndërveprimeve dhe sjelljeve. Është një temë kaq bindëse, sepse e paraqet temën e gjendjes njerëzore ashtu siç ka qenë e cila gjatë gjithë kohës ka në epiqendër të saj: pushtetin, dobësinë, korrupsionin, tragjedinë, triumfin ... Askund këto tema nuk janë më të qarta sa në historinë politike, sepse është pjesa më kryesore e fushës së studimit shkencor të saj, dhe që është më kuptimplotë nga një mori qasjesh për studimin e historisë. Megjithatë, historia politike ka rënë nga moda dhe më pas ka rënë edhe nga reputacioni, e demonizuar gabimisht si bajate dhe e parëndësishme. Rezultati ka qenë gërryerja e ndjeshme e dobisë së renditjes, shpjegimit dhe nxjerrja së mësimeve nga e kaluara.

Qëllimi kryesor i historisë është të qëndrojë në qendër të debatit të larmishëm, tolerant, intelektualisht rigoroz për ekzistencën tonë: sistemet tona politike, udhëheqja, shoqëria, ekonomia dhe kultura. Ky libër qëndron në një nivel të tillë, megjithatë, debati i hapur dhe i lirë si në shumë fusha të jetës  mungon shumë shpesh dhe nuk është e vështirë të gjesh shkakun e kësaj intolerance.

Figura e Esat Pashës është një nga figurat më të zeza në historinë shqiptare…sepse ai mbante lidhje të fshehta me grekët, serbët, malazezët dhe turqit (f- 91)

Po ashtu një fakt tjetër që na sjell profesori është ai i formimit të PKSH e cila vërtetohet saktë se formohet me përkrahjen e Jugosllavëve (f-179).

Por njëkohësisht na del qartë edhe figura e Enver Hoxhës gjatë kësaj periudhe sipas dokumentave arkivore të publikuara tashmë në këtë libër.

Data e largimit të ushtrisë gjermane nga Shqipëria sipas burimeve arkivore gjermane është 29 Nëntori i vitit 1944. Për të tjerat çfarë është shkruar dhe diskutuar si në televizion dhe shtypin e shkruar, ky argument merr një përgjigje të qartë dhe të prerë nga arkivat gjermane që na e sjell në këtë libër historik Marenglen Kasmi.

Tema e historisë së luftës është një nga temat më të nxehta sot, por autori në këtë libër historik e thotë fjalën shkencore për këtë qëndresë heroike të popullit shqiptar që u ngrit me armë në dorë për çlirimin e vendit. Sipas dokumentave që gjenden në arkivat gjermane del në dritë veprimtaria bashkëpunuese me pushtuesin e Ballit Kombëtar dhe veprimtaria e liderëve të tij. Hedhja dritë mbi këto ngjarje të rëndësishme të luftës e bën shkrimin e historisë një mjet të fuqishëm të ngjarjeve të zhvilluara; sepse tashmë ajo ka formuar identitet, veçanërisht në nivel kombëtar. Nuk mund të ketë diskutim me ato që bashkëpunuan me okupatorin dhe me ata që e luftuan me armë në dorë. Kur një vend pushtohet nga një ushtri e armatosur deri më dhëmbë nuk ka se si quhet ndryshe vetëm si pushtuese, dhe ata që bashkëpunojnë me të janë bashkëpunëtorë dhe s`mund t`i ndash nga ata. Kurse ata që luftojnë me armë në dorë për t`u çliruar nga pushtuesi quhen luftëtarë të lirisë. Për më tepër, ajo u jep atyre që kontrollojnë narrativën dhe aftësinë për të legjitimuar ose diskredituar veprime, ngjarje dhe individë në të tashmen. Megjithatë, të rendisësh historinë dhe ta dërgosh atë në betejë thjeshtë për t'i shërbyer nevojave të së tashmes është keqpërdorim dhe abuzimi më i  madh që mund t`i bësh asaj. Historia nuk duhet të jetë kurrë një armë në zemër të luftërave kulturore. Mjerisht, edhe një herë, ajo është  përdorur në mënyrë të ngathët nga ata që qëllimisht kërkojnë të imponojnë një agjendë të qartë ideologjike. Historia po bëhet shërbëtore e politikave identitare dhe e vetëflijimit. Kjo vetëm promovon kuptime të dobëta, njëdimensionale të së kaluarës dhe zvogëlon vazhdimisht dobinë e studimeve historike. Historia qëndron në një udhëkryq; e cila duhet të refuzojë të ndjekë trendin e kohës. Për këtë ky libër flet qartë.

Çdo studim i hulumtuar dhe i argumentuar mirë i çdo aspekti të së shkuarës llogaritet për mua si histori. Unë kam një preferencë për historianët që hetojnë "pse" dhe "si", por, në përgjithësi, mendoj se qëllimi i tyre duhet të jetë sa më i gjerë dhe sa më universal që të jetë e mundur.

Sot shfaqet qartazi ideja më shumë me ndjeshmëritë tona bashkëkohore sesa ato të kritikëve të saj, të cilët mbetën të lidhur me idenë e një historiani objektiv të papenguar nga të gjitha supozimet aktuale. Në të kundërt, historia shihet si një disiplinë thelbësore për zgjidhjen e problemeve. Për historianët që i kanë vënë vetes detyrë që të merren me shkencën e historisë së pari, duhet të heqin dorë nga iluzioni se ata mund të qëndrojnë disi jashtë botës në të cilën jetojnë. Ata në fakt duhet të përqafojnë faktin se studimi i së kaluarës mund të orientohet në nevojat e së tashmes.

Mund të shihet menjëherë se nga një argument të tillë sot tërhiqesh. Në një botë akademike ku shkencat humane janë nën një presion më të madh për të justifikuar rëndësinë e tyre kurrë më shumë se më parë, studimi i “të kaluarës për hir të së shkuarës” nuk e dëmton atë. Por nuk mendoj se kjo është e gjithë historia. Përkundrazi, ndjej se magjepsja e qëndrueshme reflekton diçka shumë më thelbësore në mënyrën se si ne e shohim marrëdhënien midis së kaluarës dhe së tashmes. Për shembull, ne jemi me siguri më pak të prirur se brezat e mëparshëm për të kërkuar dikotomi të ngurta midis "historisë" nga njëra anë dhe "kujtesës" ose "trashëgimisë" nga ana tjetër. Për më tepër, ne jemi më demokratikë në atë se kujt t`i besojmë se i përket historia, dhe për këtë natyrisht që shtrohen pyetje të tilla se: cilin ajo përfshin në të kaluarën dhe kush në të tashmen mund të përfitojë prej saj?

Secili historian duhet ta shohë marrëdhënien midis së shkuarës dhe së tashmes ndryshe. Dhe nëse ai arrin ta bëjë këtë atëherë do të ishte një arritja e madhe sepse do të identifikonte tensionet e kësaj marrëdhënieje si motorin e vetë e kësaj disipline shkencore.

Një mënyrë për t'iu përgjigjur kësaj pyetjeje është të pyesim veten për çfarë dhe për kë janë historitë? Një pikënisje e zakonshme mund të jetë se historitë janë të dobishme për të na treguar se si arritëm “këtu”. Histori të tilla mund të marrin formën e tregimeve të origjinës, të tregimeve relativisht lineare dhe ndoshta si arritëm t'i organizonim shoqëritë dhe sistemet tona politike në mënyrat që kemi tani, për shembull, ose, siç thotë thënia apokrife, një seri e mësimeve nga të cilat duhet të mësoni për të shmangur poshtërimin e përsëritjes.

Një kuptim i tillë i historisë fsheh brenda vetes një mundësi më emocionuese dhe të mbushur me - edhe pse jo domosdoshmërisht antitetike. Ashtu siç mund të shikojmë nga e kaluara për të kuptuar më mirë mënyrat e panumërta, të ndërlikuara në të cilat bota jonë e tanishme erdhi në ekzistencë, historianët gjithashtu mund t'i vendosin vetes detyrën e ndriçimit të botëve të parealizuara dhe të ngjarjeve të tjera të panjohura që mund të kenë ekzistuar. Histori të tilla, në mënyrë kundërintuitive, na ndihmojnë të kuptojmë më mirë kohën tonë ose duke nënvizuar kontingjentin e botës përreth nesh ose, në varësi të këndvështrimit tonë, fuqinë e qëndrueshme të strukturave përgjegjëse për mbylljen e shtigjeve të tjera.

Ky libër historik është me të vërtetë një libër i tillë që meritat i takojnë autorit për punën voluminoze që ka bërë, dhe besoj do t`i kthjellojë disi kokat e nxehta  për personazhet dhe ngjarjet historike duke i bindur përmes fakteve dhe dokumentrave arkivore. 

Read More

TRUPI “NENUJOR” I AJSBERGUT Shqipëruar nga poezitë origjinale nga Grigor JOVANI

NIKOS ENGONOPULOS

(21 tetor 1907 - 31 tetor 1985)

- homazh për ditëlindjen... -

“Koha ndikon mbi formën.

Është e domosdoshme që artisti të jetë i kohës së tij”.

ENGONOPULOS

(1963)

Sa më shumë e njoh, aq më tepër e dua këtë Njeri. Krijuesin e jashtëzakonshëm. Këtë mbrujtës original të Artit. Këtë eseist të guximshëm, që injoron të gjitha klishetë.

Ishte kaq shumë gjëra bashkë. Poet, eseist, piktor, skenograf, pedagog. Gjithshka kishte dhe ka të bëjë me artin, i referohet patjetër edhe atij. Padyshim është njëri nga përfaqësuesit më origjinalë të brezit të viteve 30-të në artet dhe letërsinë greke, kur u krye një farë minirevolucion estetik dhe ideor në to. Gjithmonë i prirur kah e reja, u bë shprehësi kryesor i rrymës tejrealiste greke të kohës. Sikur të mos e ngopnin të gjitha këto, vepra e tij përfshin akoma përkthime, kritikë letrare dhe artistike, studime dhe përqasje të jashtëzakonshme artistike, ku, natyrisht, shkëlqeu papërsëritshëm.

Vërtet, Greqia letrare dhe artistike nuk është vetëm Elitis dhe Seferis, as të jashtëzakonshmit përtej Nobelit, Kavafis dhe Ricos. Ata janë maja e dukshme e ajsbergut, që lundron ujërave të botës. Deti i plotë dhe i madhërishëm është poshtë...

(G. J. - Athinë, 22 tetor, 2022

KARAJFILAT E SHQIPERISE

… e hëngrëm barutin me grushta

në malet e egra dhe

rrëpirat

e Shqipërisë

dhe përtypëm

koromanen,

ajo që i përshtatet

artistit,

poetit.

I vetmi ngushëllim,

lulet:

ishin karajfilat…

o zot, ca karajfila!

ANIJA E PYLLIT

E di që

po të kisha

për veshje

një frak

me ngjyrë jeshile të hapur,

me lule të kuqe të mëdha e të errëta,

nëse në vend të pelerinës

së padukshme

që më shërben edhe për kokën

kisha një pllakë katrore

sapuni të gjelbërt,

që të mbështetet

butë

njëri cep i saj

përmidis dy supeve të mia,

nëqoftëse ishte e mundur

të zëvendësoja

eshtrat e shenjta

të zërit tim

me dashurinë që ka

një melodi metafizike

për ombrelat e zeza të shiut,

mbase atëhere,

vetëm atëhere

do të mund të shprehja

ëndrrat fluturake

të gëzimit,

që pashë një herë

kur isha fëmijë

brënda syve rrumbullakë

të zogjve.

HYMN LAVDIE

PER GRATE QE DASHUROJME

[…]

janë gratë që dashurojmë pyje

çdo pemë e tyre një mesazh pasioni

sikur në brendësi të këtyre pyjeve

të na gënjejnë hapat

dhe të humbim

atëhere është

saktësisht

kur gjejmë veteveten

edhe rrojmë

dhe sa herë dëgjojmë së largu të vijnë borërat

ose dhe kur na sjellin

erërat

muzikën edhe zhurmat

e festës

ose fyejt e rrezikut

asgjë - natyrisht - nuk mundet më që të na trembë

gjer dhe të dendurat gjethnaja

doemos na mbrojnë

përgjersa gratë që dashurojmë janë pyje.

BOLIVAR (1944)

(fragmente)

Bolivar, gjersa të vije ishte errësirë,

tek rafshinat tani përhapen përkëdhelitë e zjarrit

[....]

Je çlirimtari i Amerikës së Jugut.

Por vetëm një gjë është bërë e njohur:

që unë jam yt bir.

Bolivar, nuk je ëndërr, je e vërteta.

Je i bukur edhe si grek.

Dhe nëse humbi, nëse humbet ndonjëherë një Bolivar, që

u shfaq si Apollon në qiejtë,

si diell i ndritshëm perëndoi, mes një lavdie të papërshkruar,

pas malesh të bekuara të të Atikës dhe Moresë.

NUK DUA TE VDES

Gjithmonë dashuroja

- gjithë pasion -

çdo shprehje të jetës

dhe nuk më interesonte

vdekja.

Tani që më le të pushoj

pranë dritës së bukur

të syve të tu

dashuroj akoma më shumë jetën

dhe nuk do të desha të vdisja më

kurrë.

Read More